Zgnilizna twardzikowa

Zgnilizna twardzikowa, nazywana także białą pleśnią, to choroba powodowana przez glebowego grzyba Sclerotinia sclerotiorum. Poraża wiele roślin dwuliściennych, między innymi fasolę, soję, słonecznik, rzepak, pomidora, sałatę i warzywa korzeniowe. Na porażonych tkankach pojawia się wodnista zgnilizna, biała watowata grzybnia oraz charakterystyczne czarne sklerocja.

Zgnilizna twardzikowa jest chorobą wielu roślin uprawnych, warzywnych, ozdobnych i chwastów. W Polsce szczególne znaczenie może mieć w rzepaku, roślinach bobowatych, słoneczniku, warzywach oraz uprawach pod osłonami. Obraz choroby zależy od gatunku żywicielskiego i miejsca infekcji.

Początkowo tkanka staje się wodnista, miękka i jasnobrązowa. W warunkach wysokiej wilgotności rozwija się obfita biała grzybnia, a później twarde, czarne sklerocja. Porażenie łodygi może ją obrączkować, powodując więdnięcie, łamanie i zamieranie części rośliny powyżej ogniska.

Na początku widoczne są wodniste, jasnozielone, beżowe lub jasnobrązowe plamy. Najczęściej powstają przy węzłach, rozwidleniach pędów, u nasady łodygi albo w miejscach, do których przyklejają się obumarłe płatki kwiatów.

• Łodygi powyżej zmiany więdną, żółkną, bieleją, zasychają lub wyłamują się.
• W wilgotnym środowisku porażone części pokrywa biała, watowata grzybnia.
• W grzybni i wewnątrz zamierających tkanek tworzą się czarne, nieregularne lub zaokrąglone sklerocja.
• Strąki, owoce, główki i korzenie mogą mięknąć oraz szybko gnić.
• W sałacie i innych warzywach liściowych choroba często zaczyna się przy ziemi, prowadząc do więdnięcia i zapadania się całej rośliny.

Podobny wygląd mogą powodować szara pleśń, inne zgnilizny łodyg i uszkodzenia mechaniczne, dlatego brak sklerocjów utrudnia identyfikację.

Źródłem choroby są sklerocja w glebie i porażone resztki roślinne. Mogą być przemieszczane z glebą, kompostem, narzędziami, kołami maszyn, podłożem, rozsadą i zanieczyszczonym materiałem siewnym. Zarodniki workowe przenosi wiatr, a fragmenty grzybni i resztek mogą być rozpryskiwane przez wodę.

Ryzyko zwiększają zwarte łany, wyleganie, zachwaszczenie, częste deszczowanie, zastoiska wodne, słaby przewiew oraz nadmierne nawożenie azotem powodujące bujny wzrost. Szczególnie podatne są tkanki długo pozostające wilgotne oraz miejsca, w których zatrzymują się obumarłe kwiaty.

Patogen przetrwa w glebie i resztkach roślinnych przede wszystkim jako sklerocja, które mogą pozostawać żywotne przez kilka lat. Gdy znajdują się płytko w glebie i występuje dostateczna wilgotność, mogą kiełkować bezpośrednio, tworząc grzybnię infekującą korzenie lub szyjkę korzeniową, albo wytwarzać miseczkowate owocniki zwane apotecjami.

Apotecja uwalniają zarodniki workowe przenoszone przez wiatr. Zarodniki zwykle kiełkują na starzejących się płatkach kwiatów, liściach lub uszkodzonych tkankach, a następnie grzybnia wnika do żywych części rośliny. Do infekcji sprzyja zwykle około 16–48 godzin ciągłego zwilżenia. W obumarłych tkankach powstają nowe sklerocja, które wraz z resztkami trafiają do gleby. Choroba ma zasadniczo jeden główny cykl infekcyjny w sezonie.

Nie istnieje pewne leczenie przywracające tkanki, które zostały już obrączkowane, zgnite lub całkowicie zniszczone. Porażone rośliny, owoce i silnie chore fragmenty usuwaj możliwie wcześnie, najlepiej zanim dojrzeją sklerocja.

• Wycinaj zmiany z zapasem zdrowej tkanki tylko wtedy, gdy porażenie jest ograniczone i zabieg nie rozsiewa wilgotnych resztek.
• Silnie chore rośliny wyrywaj ostrożnie z bryłą podłoża i wynoś poza uprawę.
• Zmniejsz podlewanie i wilgotność łanu, ale nie dopuszczaj do suszy osłabiającej rośliny.
• Usuń resztki, na których mogą tworzyć się sklerocja, oraz oczyść narzędzia po pracy.
• W produkcji polowej i pod osłonami decyzję o zabiegu zapobiegawczym podejmuj na podstawie historii stanowiska, fazy rozwojowej, pogody i aktualnej etykiety zarejestrowanego środka.

Metody biologiczne i niechemiczne powinny stanowić podstawę ograniczania choroby, szczególnie w ogrodach oraz uprawach pod osłonami.

• Usuwaj porażone rośliny, owoce i łodygi wraz z widocznymi sklerocjami; nie rozrzucaj ich po zagonie.
• Nie wkładaj silnie porażonych resztek do przydomowego kompostownika, jeśli nie masz pewności, że cała masa osiąga temperaturę niszczącą patogen.
• Stosuj biologiczne preparaty doglebowe zawierające organizmy przeznaczone do ograniczania sklerocjów, wyłącznie zgodnie z aktualną polską etykietą.
• Ograniczaj zwilżanie liści przez nawadnianie kroplowe, wietrz tunele i szklarnie oraz podlewaj rano.
• Włączaj do zmianowania mniej podatne zboża, takie jak kukurydza lub zboża drobnoziarniste, unikając częstego następstwa podatnych roślin dwuliściennych.

Najskuteczniejsza jest profilaktyka łącząca higienę uprawy, ograniczanie wilgotności i rozsądne zmianowanie.

• Wybieraj odmiany o podwyższonej tolerancji, jeśli są dostępne dla danego gatunku; odporność często jest częściowa.
• Używaj zdrowych nasion, rozsady i podłoża wolnego od sklerocjów.
• Zachowuj odpowiedni rozstaw roślin, usuwaj chwasty i poprawiaj przewiew, bez nadmiernego zagęszczania łanu.
• Preferuj podlewanie kroplowe lub wężem sączącym zamiast zraszania nadziemnego; podlewaj tak, aby liście szybko wysychały.
• Unikaj stanowisk podmokłych i nadmiernego nawożenia azotem.
• Po zbiorach dokładnie usuwaj porażone resztki. W uprawach polowych głębsze przyoranie może ograniczyć kiełkowanie sklerocjów przy powierzchni, ale nie zastępuje zmianowania.
• Na zainfekowanym stanowisku ograniczaj częstotliwość uprawy sałaty, pomidora, fasoli, rzepaku i innych podatnych roślin.
• W uprawach pod osłonami regularnie kontroluj rośliny, wietrz obiekt i dezynfekuj narzędzia oraz pojemniki.

• Sclerotinia sclerotiorum ma bardzo szeroki zakres żywicieli, obejmujący liczne gatunki z wielu rodzin roślin dwuliściennych.
• Czarne sklerocja są trwałymi formami przetrwalnikowymi i często przypominają wyglądem odchody gryzoni.
• Starzejące się płatki kwiatów są częstym miejscem kiełkowania zarodników, dlatego ryzyko rośnie w okresie kwitnienia.
• Choroba może rozwijać się także po zbiorze, zwłaszcza gdy przechowywane organy są wilgotne lub uszkodzone.
• Rotacja ogranicza presję patogenu, ale nie eliminuje go całkowicie, ponieważ wiele chwastów i roślin uprawnych może podtrzymywać jego populację.