
Fuzaryjne zgnilizny korzeni, szyjki korzeniowej i owoców – kompleks Fusarium solani
Fusarium solani species complex (FSSC); w starszych opracowaniach Fusarium solani sensu latoKrótkie przedstawienie: Fuzaryjne zgnilizny korzeni, szyjki korzeniowej i owoców – kompleks Fusarium solani
Kompleks Fusarium solani obejmuje blisko spokrewnione, glebowe grzyby, które u różnych gospodarzy wywołują zgorzel siewek, zgniliznę korzeni i szyjki korzeniowej, rakowacenie łodyg, więdnięcie oraz zgnilizny bulw, korzeni spichrzowych i owoców. Sama obserwacja objawów zwykle nie wystarcza do identyfikacji, dlatego ważne są higiena uprawy, dobry drenaż, zdrowy materiał rozmnożeniowy i potwierdzenie laboratoryjne.
Typowe warunki
Przegląd
To nie jedna choroba o stałym przebiegu, lecz kompleks glebowych grzybów chorobotwórczych. Patogeny mogą przetrwać w glebie, resztkach roślinnych, korzeniach i zakażonym materiale rozmnożeniowym, a następnie wnikać przez młode korzenie, naturalne otwory, rany po przesadzaniu lub uszkodzone tkanki szyjki, bulw i owoców.
Najczęściej obserwuje się zahamowanie wzrostu, zgniliznę korzeni lub korony, chlorozy, więdnięcie i zamieranie. U niektórych gospodarzy dominują zgnilizny przechowalnicze, a u soi możliwy jest zespół nagłego zamierania. Ponieważ dawniej wiele odmiennych linii opisywano jako F. solani, wynik oznaczający tylko ten gatunek może być niewystarczający. W razie potrzeby próbkę należy przekazać do laboratorium fitopatologicznego; identyfikacja wielogenowa lub sekwencyjna jest pewniejsza niż sama morfologia kolonii.
Objawy i rozpoznawanie
Objawy zależą od gospodarza i linii patogenu. Typowe są brunatne lub czarne nekrozy korzeni, sucha albo mokra zgnilizna szyjki, zgorzel siewek, zapadnięte nekrotyczne plamy na łodydze, karłowacenie, chloroza, więdnięcie i przedwczesne zamieranie. Po przekrojeniu dolnej części łodygi lub korzenia może być widoczne brunatnienie tkanek przewodzących, choć nie występuje ono w każdym przypadku.
- Pomidor i ziemniak: zgnilizna korzeni, dolnej części łodygi lub sucha zgnilizna bulw.
- Ogórek, dynia i inne dyniowate: wodniste lub brunatne zmiany na koronie i górnych korzeniach, następnie więdnięcie.
- Bataty: okrągłe, jasnobrunatne do ciemnobrunatnych plamy, często z koncentrycznymi pierścieniami; zgnilizna może wnikać w głąb korzenia spichrzowego i tworzyć suche jamy.
- Soja: zgnilizna korzeni, chloroza, przedwczesne starzenie liści i więdnięcie w przebiegu zespołu nagłego zamierania; podobne objawy mają inne choroby soi.
- Papaja: zagłębione plamy na owocach, niekiedy z białą grzybnią i skupieniami zarodników, oraz zgnilizna szyjki siewek.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Źródłem choroby są najczęściej zakażona gleba, korzenie, resztki roślinne, nasiona, rozsada, sadzeniaki, podłoża, narzędzia, pojemniki, obuwie i maszyny. Woda opadowa, spływ powierzchniowy oraz nadmierne podlewanie przemieszczają cząstki gleby z inokulum.
Wnikaniu patogenu sprzyjają rany po przesadzaniu, uprawie i zbiorze, uszkodzenia powodowane przez nicienie oraz osłabienie korzeni przez zalanie, suszę, zasolenie lub zagęszczenie gleby. Wieloletnie następstwo podatnych gatunków zwiększa ilość inokulum w stanowisku.
Cykl życia i przetrwanie
FSSC przetrzymuje się w glebie, porażonych korzeniach, resztkach pożniwnych i materiale rozmnożeniowym. Zarodniki bezpłciowe oraz struktury przetrwalnikowe pozostają związane z cząstkami gleby i martwą tkanką. Wydzieliny korzeni oraz ciepłe i wilgotne warunki pobudzają kiełkowanie w strefie korzeniowej.
W obrębie uprawy inokulum przemieszcza się z wodą opadową, spływem powierzchniowym, rozpryskiem podczas podlewania i na narzędziach. Między zagonami oraz obiektami może być przenoszone przez obuwie, maszyny, pojemniki, podłoże, rozsadę, sadzeniaki i korzenie. Niektóre linie mogą zasiedlać korzenie bez wyraźnych objawów, inne rozwijają się przez rany w kierunku korony, łodygi lub tkanek przewodzących. Na obumarłych, wilgotnych tkankach może pojawiać się grzybnia i zarodnikowanie.
Zwalczanie i ochrona
Najpierw potwierdź problem. Wykop świeżo więdnącą roślinę, obejrzyj korzenie i szyjkę, a próbkę z granicy zdrowej i chorej tkanki prześlij do laboratorium. Nie pobieraj wyłącznie suchej, całkowicie rozłożonej tkanki, ponieważ może być skolonizowana wtórnie. W diagnostyce różnicowej uwzględnij Phytophthora, Pythium, Rhizoctonia, inne gatunki Fusarium, nicienie, niedotlenienie korzeni i zasolenie.
- Rośliny z rozległą zgnilizną korzeni lub szyjki usuń wraz z podłożem przylegającym do bryły korzeniowej.
- Nie przesadzaj zdrowych roślin do ziemi pochodzącej z porażonego pojemnika ani nie używaj ponownie zakażonego podłoża.
- Popraw drenaż, ogranicz podlewanie do potrzeb roślin i usuń przyczynę zastoju wody lub zagęszczenia.
- W uprawach polowych zaplanuj rotację, ograniczaj przenoszenie gleby i unikaj pracy w mokrym stanowisku.
- W przypadku owoców, bulw i korzeni spichrzowych sortuj plon, odrzucając egzemplarze z ranami i objawami; utrzymuj czyste wyposażenie oraz warunki przechowywania ograniczające kondensację.
Łagodna i biologiczna ochrona
Metody biologiczne mogą wspierać ograniczanie choroby, ale ich skuteczność jest zależna od gospodarza, szczepu, podłoża i warunków produkcji. W integrowanej ochronie można rozważyć preparaty zawierające dopuszczone mikroorganizmy antagonistyczne, na przykład wybrane szczepy Trichoderma lub bakterii ryzosferowych, wyłącznie zgodnie z polską etykietą i zakresem zastosowania.
- Używaj świeżego, czystego podłoża do rozsady i nie odzyskuj podłoża z porażonych partii.
- Usuwaj chore rośliny wraz z bryłą korzeniową; nie kompostuj materiału wyraźnie porażonego, jeśli kompostownik nie zapewnia kontrolowanej higienizacji.
- W małych obiektach rozważ higienizację lub solaryzację podłoża, a w produkcji polowej stosuj poprawę struktury i drenażu.
- Biologiczne środki ochrony traktuj jako element programu razem z higieną, rotacją i kontrolą wilgotności, a nie jako zamiennik tych działań.
Zapobieganie
Najważniejsza jest profilaktyka, ponieważ po silnym porażeniu możliwości ratowania roślin są ograniczone.
- Kupuj kwalifikowane nasiona, zdrową rozsadę, sadzeniaki, sadzonki lub zrazy; przed sadzeniem oglądaj korzenie i szyjki.
- Zapewnij przepuszczalne podłoże, odpływ nadmiaru wody i napowietrzenie strefy korzeniowej. W tunelach unikaj długotrwałego przelewania i podlewaj przy korzeniu, bez rozprysku gleby.
- Dezynfekuj tace, doniczki, narzędzia i powierzchnie robocze, szczególnie po kontakcie z korzeniami lub bulwami z objawami.
- Usuwaj porażone resztki i nie przemieszczaj ziemi z chorego zagonu na zdrowy. Ograniczaj ruch ludzi i sprzętu w mokrej glebie.
- Stosuj możliwie długą, gospodarczą rotację z roślinami niebędącymi znanymi gospodarzami danej linii; sama krótka przerwa nie gwarantuje odkażenia stanowiska.
- Wybieraj odmiany o udokumentowanej tolerancji lub odporności dla konkretnej choroby i uprawy, jeśli są dostępne.
- Kontroluj nicienie, zagęszczenie gleby i uszkodzenia podczas sadzenia oraz zbioru. Bulwy i korzenie przechowuj tylko po dokładnym sortowaniu, w czystych i suchych warunkach.
Ciekawostki
- Nazwa Fusarium solani była przez dziesięciolecia używana szeroko, choć FSSC obejmuje wiele blisko spokrewnionych, odrębnych linii filogenetycznych.
- Ten sam historyczny zapis może oznaczać różne relacje patogen–gospodarz, dlatego nie należy automatycznie przenosić informacji o podatności z jednego gatunku rośliny na inny.
- U soi sprawca zespołu nagłego zamierania jest obecnie wiązany przede wszystkim z określonymi liniami FSSC, a nie z całym kompleksem.
- Objawy na częściach nadziemnych często wynikają z wcześniejszego uszkodzenia systemu korzeniowego, dlatego diagnostykę trzeba rozpocząć od wykopania rośliny i obejrzenia korzeni oraz szyjki.
Nie stosuj fungicydu wyłącznie na podstawie nazwy Fusarium solani ani podobnych objawów. W Polsce wolno używać tylko środków ochrony roślin aktualnie dopuszczonych do danego gatunku rośliny i konkretnego zastosowania; przed użyciem sprawdź aktualną etykietę oraz rejestr MRiRW. Przestrzegaj dawki, terminu, liczby zabiegów, okresu karencji i środków ochrony osobistej. W wielu uprawach skuteczniejsza jest profilaktyka i ograniczanie źródeł inokulum niż interwencja po silnym porażeniu.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.





