Ogłodek szorstki

Ogłodek szorstki (Scolytus rugulosus) jest drobnym chrząszczem z grupy korników, który najczęściej zasiedla osłabione drzewa owocowe. Samice zakładają chodniki pod korą, a larwy żerują w łyku i kambium. Na korze pojawiają się otworki o średnicy około 1–2 mm, trociny, wycieki soku oraz zamierające gałęzie. Skuteczna ochrona opiera się głównie na poprawie kondycji drzew i sanitarnym usuwaniu zasiedlonego drewna.

Ogłodek szorstki (Scolytus rugulosus) jest niewielkim chrząszczem z podrodziny kornikowatych w rodzinie ryjkowcowatych. W Polsce znany jest przede wszystkim jako szkodnik drzew owocowych, choć może rozwijać się także na niektórych innych drzewach i krzewach liściastych, zwłaszcza z rodziny różowatych.

Chrząszcze mają zwykle około 1,5–3 mm długości, są ciemnobrunatne do czarnych i trudne do zauważenia bez powiększenia. Gatunek najczęściej atakuje drzewa osłabione przez suszę, mróz, choroby, uszkodzenia mechaniczne, niewłaściwe warunki glebowe, silne cięcie lub podeszły wiek. Same otworki w korze nie wystarczają do pewnej identyfikacji, ponieważ podobne objawy powodują inne korniki i owady zasiedlające drewno.

Pierwszymi oznakami mogą być małe, okrągłe otworki o średnicy około 1–2 mm na korze gałęzi lub pnia. Wiosną i w okresie aktywności chrząszczy z otworów może sączyć się sok, a wokół nich pojawiają się drobne trociny lub mączka kałowa. Na drzewach pestkowych możliwe są także wycieki gumy.

• zasychanie pojedynczych krótkopędów, gałęzi i całych konarów,
• więdnięcie lub brązowienie liści mimo odpowiedniej wilgotności podłoża,
• zasychanie rozet liściowych i skupień owoców,
• liczne otworki nadające korze wygląd przestrzelonej śrutem,
• chodniki larwalne widoczne po odchyleniu kory, zwykle gęste, podłużne i miejscami rozgałęzione.

Rozpoznanie warto oprzeć na połączeniu objawów, gatunku gospodarza oraz stanu drzewa. Otwory bez obecności chodników i zasiedlonego drewna nie są dowodem występowania właśnie tego gatunku.

Samice są przyciągane głównie przez drzewa osłabione, zranione, zamierające lub świeżo obumarłe. Ryzyko zwiększają susza, uszkodzenia mrozowe, oparzenia słoneczne, choroby korzeni i kory, złe drenowanie, nieodpowiednia gleba oraz silne lub nieprawidłowe cięcie.

Źródłem ponownego zasiedlenia są pozostawione na miejscu gałęzie, konary, pnie i drewno opałowe z korą. Chrząszcze mogą także przechodzić z zaniedbanych drzew owocowych, żywopłotów, samosiewów i innych podatnych gospodarzy rosnących w pobliżu. Z tego powodu sama poprawa podlewania bez usunięcia zasiedlonego materiału często nie wystarcza.

W polskich warunkach ogłodek szorstki zimuje głównie jako larwa lub poczwarka w chodnikach i komorach pod korą. Wiosną pojawiają się dorosłe chrząszcze, zwykle najliczniej w maju. Po kopulacji samice wgryzają się w korę pni i konarów, a następnie drążą podłużny chodnik macierzysty zgodny z kierunkiem włókien drewna. Jaja są składane w niszach wzdłuż chodnika.

Wylęgłe larwy żerują w łyku i kambium, tworząc boczne chodniki, które mogą się zagęszczać i miejscami krzyżować. Po przepoczwarczeniu młode chrząszcze wygryzają otwory wylotowe. W Polsce najczęściej opisuje się dwa pokolenia w roku, przy czym termin lotu drugiego pokolenia przypada zwykle na lipiec–sierpień i zależy od temperatury oraz kondycji gospodarza. W chłodniejszych lokalizacjach rozwój może być wolniejszy.

Larwy znajdujące się pod korą są chronione przed większością zabiegów powierzchniowych, dlatego leczenie silnie zasiedlonych drzew jest trudne. Przy pojedynczych ogniskach wytnij zasiedlone gałęzie z wyraźnymi otworami, trocinami i zamieraniem, prowadząc cięcie do zdrowego drewna. Nie zostawiaj odciętych części pod drzewem.

Jeżeli otwory występują na konarach konstrukcyjnych lub pniu, skonsultuj drzewo z certyfikowanym arborystą albo doradcą sadowniczym. Przy znacznym obrączkowaniu kambium i postępującym zamieraniu usunięcie całego drzewa może być bezpieczniejsze i skuteczniejsze niż powtarzane opryski. Równocześnie usuń przyczynę osłabienia: ureguluj nawadnianie, popraw warunki korzeniowe, ogranicz rany i zwalczaj potwierdzone choroby.

Do monitorowania można oglądać pnie i konary oraz stosować pułapki lepowe lub panelowe w okresach spodziewanego lotu, zwykle od kwietnia do maja i ponownie od lipca do sierpnia. Odłowienie chrząszczy nie zastępuje usunięcia zasiedlonego drewna.

Najskuteczniejsze działania bez użycia syntetycznych środków ochrony roślin polegają na ograniczeniu źródeł rozmnożenia i poprawie witalności drzew.

• Wycinaj zasiedlone, zamierające gałęzie aż do zdrowego drewna, najlepiej przed wiosennym wylotem chrząszczy.
• Natychmiast usuwaj wycięte konary, gałęzie opadłe i drewno z korą; nie pozostawiaj ich w pryzmach przy sadzie.
• Rozdrabniaj lub utylizuj materiał zgodnie z lokalnymi przepisami; nie przenoś potencjalnie zasiedlonego drewna do innych kwater.
• Podczas suszy podlewaj drzewa głęboko i rzadziej, dostosowując ilość wody do gleby, wieku drzewa i pogody.
• Chron drzewa przed ranami po kosiarce, podkaszarce, palikowaniu i nieprawidłowym cięciu.
• Utrzymuj dobrą kondycję korzeni przez właściwy odczyn, przepuszczalność gleby i nawożenie oparte na analizie gleby lub liści.
• Wspieraj naturalnych wrogów, ograniczając niepotrzebne opryski szerokospektralne; w warunkach terenowych występują pasożytnicze błonkówki i drapieżniki związane z kornikami, lecz ich skuteczność jest zmienna.

Podstawą ochrony jest utrzymywanie drzew w dobrej kondycji i niedopuszczanie do pozostawania zasiedlonego drewna w pobliżu gospodarzy.

• Regularnie kontroluj pnie i gałęzie, szczególnie po suszy, mrozie, gradobiciu, silnych wiatrach lub wystąpieniu chorób.
• Nawadniaj drzewa podczas długich okresów bez opadów, unikając zarówno przesuszenia, jak i zastoju wody.
• Wykonuj cięcie zgodnie ze sztuką ogrodniczą, bez pozostawiania dużych kikutów i bez tworzenia niepotrzebnych ran.
• Zabezpieczaj pnie i konary przed uszkodzeniami mechanicznymi oraz ograniczaj ryzyko oparzeń słonecznych, zwłaszcza u młodych drzew.
• Usuwaj martwe i silnie osłabione gałęzie przed okresem wylotu chrząszczy, a materiał wynoś poza kwaterę.
• Nie składuj świeżych zrzezów ani drewna opałowego z korą przy sadzie i nie przenoś go między stanowiskami.
• W sadach prowadź dokumentację obserwacji i, w razie niepewności, oddaj fragment kory z chodnikami do oznaczenia entomologicznego.

• Ogłodek szorstki jest zwykle wtórnym szkodnikiem drzew osłabionych, chociaż przy dużej presji może zasiedlać także drzewa wcześniej tylko częściowo uszkodzone.
• Najważniejsze szkody powstają pod korą, gdzie larwy przerywają ciągłość tkanek przewodzących.
• W Polsce nie opracowano powszechnie stosowanego progu zagrożenia dla tego gatunku w sadach.
• W obrębie rodzaju Scolytus występują gatunki bardzo podobne, dlatego ogólny termin „kornik” nie jest wystarczający do identyfikacji.
• Usunięte, zasiedlone gałęzie mogą pozostawać źródłem chrząszczy i prowadzić do ponownego zasiedlania drzew.