Alternaria alternata – plamistość liści i zgnilizna owoców

Alternaria alternata to szeroko rozpowszechniony grzyb związany z plamistościami liści, zgorzelami, nekrozami pędów, uszkodzeniami siewek oraz zgniliznami owoców wielu roślin. Objawy zależą od gospodarza i mogą być niemal identyczne jak przy innych gatunkach Alternaria. Grzyb często zasiedla także tkanki martwe lub osłabione, dlatego pewne rozpoznanie nie zawsze jest możliwe wyłącznie na podstawie wyglądu.

Na podatnych roślinach pojawiają się jasnobrązowe, brunatne, ciemnobrązowe lub czarne plamy, często z koncentrycznymi pierścieniami, ciemniejszym brzegiem i żółtawą obwódką. W wilgotnych warunkach na powierzchni zmian może być widoczny aksamitny, oliwkowoczarny nalot zarodnikowania. Grzyb może powodować także zgorzel siewek, wydłużone nekrozy pędów, zrakowacenia oraz zapadnięte, miękkie zgnilizny owoców. W Polsce szczególne ryzyko występuje podczas ciepłej, deszczowej pogody i w słabo wietrzonych tunelach. Nie należy utożsamiać każdego przypadku wczesnej zarazy pomidora lub ziemniaka z A. alternata, ponieważ w tych uprawach często uczestniczy przede wszystkim A. solani, a rozpoznanie gatunku wymaga badań laboratoryjnych.

Początkowo widoczne są drobne, jasnobrązowe lub ciemne punkty, zwykle na starszych, dolnych liściach. Plamy powiększają się, stają się okrągłe do nieregularnych i mogą uzyskiwać wyraźny wzór tarczowaty z koncentrycznymi pierścieniami.

• Na liściach występują nekrozy z żółtawą obwódką, pękaniem środka lub wypadaniem martwej tkanki, tworzącym efekt „dziurkowania”.
• W okresach wysokiej wilgotności na plamach pojawia się ciemny, aksamitny nalot zarodników.
• Silne porażenie prowadzi do żółknięcia, przedwczesnego zasychania i opadania liści.
• Na owocach rozwijają się zapadnięte, wodniste lub brunatnoczarne ogniska zgnilizny, szczególnie wokół uszkodzeń, szypułki lub przejrzałych tkanek.
• Na pędach mogą powstawać wydłużone brunatne nekrozy i zrakowacenia, a siewki mogą zamierać podobnie jak przy zgorzeli.

Źródłem infekcji są porażone resztki roślinne, nasiona, materiał rozmnożeniowy, samosiewy i tkanki już uszkodzone. Zarodniki rozprzestrzeniają się z wiatrem, deszczem, wodą zraszającą, narzędziami, rękami, skrzynkami i cząstkami gleby.

Rozwojowi choroby sprzyjają długie okresy zwilżenia liści, deszczowa pogoda, rosa, wysoka wilgotność, zagęszczenie roślin i słabe wietrzenie tunelu. Ryzyko rośnie po uszkodzeniach przez owady, grad, prace pielęgnacyjne, suszę, oparzenia słoneczne, niedożywienie lub inne patogeny. Przejrzałe owoce i martwe liście są szczególnie podatne na wtórne zasiedlenie.

Grzyb przetrzymuje się między sezonami głównie na porażonych liściach, łodygach, owocach, nasionach i resztkach pożniwnych. W Polsce źródłem inokulum mogą być także samosiewy, chwasty oraz niezebrane, gnijące owoce pozostawione w ogrodzie lub tunelu.

Przy odpowiedniej wilgotności tworzy łańcuszki ciemnych, wielokomórkowych zarodników konidialnych. Zarodniki są przenoszone przez wiatr, krople deszczu, wodę zraszającą, narzędzia, dłonie, pojemniki i zanieczyszczone podłoże. Do kiełkowania i infekcji potrzebna jest dłuższa wilgotność powierzchni rośliny; po powstaniu plamy grzyb wytwarza kolejne zarodniki, umożliwiając wielokrotne cykle w czasie ciepłej i wilgotnej pogody.

A. alternata może pozostawać utajona lub rozwijać się wtórnie na tkankach wcześniej uszkodzonych przez owady, grad, suszę, oparzenia słoneczne, inne choroby albo przejrzewanie.

Na początku infekcji usuń silnie porażone liście, pędy i owoce, o ile zabieg nie osłabi nadmiernie rośliny. Materiał wyrzuć poza uprawę. Popraw wentylację, ogranicz zwilżanie liści, usuń źródła stresu i zbieraj dojrzałe owoce bez zwłoki.

W uprawach towarowych lub przy cennych roślinach diagnoza wykonana przez laboratorium fitopatologiczne jest szczególnie wskazana. Pozwala odróżnić A. alternata od A. solani, innych gatunków Alternaria, chorób bakteryjnych, uszkodzeń środowiskowych oraz wtórnego rozwoju grzyba na zamierającej tkance.

Jeżeli zabieg chemiczny jest uzasadniony i przewidziany dla danej uprawy w Polsce, powinien być wykonany zgodnie z aktualną etykietą zarejestrowanego środka, najlepiej zapobiegawczo lub po pojawieniu się pierwszych zmian. Nie należy oczekiwać odbudowy tkanek już martwych.

W uprawie ekologicznej podstawą jest ograniczanie źródła zarodników i czasu zwilżenia roślin.

• Wybieraj zdrowe, kwalifikowane nasiona, rozsady i sadzonki; nie wprowadzaj do tunelu roślin z plamami.
• Usuwaj porażone liście i gnijące owoce podczas suchej pogody, a materiał wynoś z uprawy zamiast pozostawiać go przy roślinach.
• Stosuj podlewanie kroplowe lub kierowane do podłoża, zwiększaj przewiewność przez właściwe odstępy i umiarkowane cięcie.
• Wykorzystuj zmianowanie, szybki rozkład resztek oraz zwalczanie samosiewów i chwastów mogących podtrzymywać inokulum.
• Preparaty biologiczne zawierające zarejestrowane mikroorganizmy mogą być jedynie uzupełnieniem; ich skuteczność zależy od uprawy, terminu i konkretnej etykiety.

• Rozpoczynaj uprawę od zdrowych nasion i certyfikowanej rozsady; przy nasionach ważnych gospodarczo korzystaj z materiału o potwierdzonej zdrowotności.
• Usuwaj porażone liście, opadłe owoce i resztki po zbiorze; nie pozostawiaj ich przy zagonie ani w tunelu.
• Zapewnij odstępy, przewiew i szybkie obsychanie liści. W tunelach regularnie wietrz, zwłaszcza po podlewaniu i przy nocnym spadku temperatury.
• Podlewaj rano i przy nasadzie roślin; unikaj zraszania liści oraz pracy w mokrym łanie.
• Ograniczaj stres wodny i pokarmowy, kontroluj szkodniki uszkadzające tkanki i zbieraj owoce przed przejrzeniem.
• Myj i dezynfekuj narzędzia oraz pojemniki, a przy uprawach warzywnych stosuj zmianowanie z roślinami niebędącymi gospodarzami.
• Przy powtarzających się objawach pobierz świeżą, aktywną zmianę do laboratorium diagnostycznego, ponieważ sam wygląd plam nie rozstrzyga gatunku patogenu.

• Nazwa Alternaria alternata opisuje gatunek, ale w praktyce objawy na roślinach często należą do szerszego kompleksu gatunków Alternaria.
• Grzyb jest jednocześnie patogenem i częstym saprofitem, dlatego jego wykrycie na martwej tkance nie zawsze dowodzi, że był pierwotną przyczyną problemu.
• Na wielu gospodarzach plamy mają charakterystyczny wzór koncentrycznych pierścieni, lecz nie jest on wystarczający do pewnego oznaczenia gatunku.
• W Polsce zarodniki Alternaria są także częstym składnikiem bioaerozolu; obecność grzyba w powietrzu nie oznacza automatycznie aktywnej choroby konkretnej rośliny.