Śmietka cebulanka

Śmietka cebulanka (Delia antiqua) jest muchówką, której larwy żerują na cebuli oraz niektórych innych roślinach z rodzaju Allium. Wgryzają się w korzenie, piętkę i nasadę łodygi, powodując więdnięcie, żółknięcie, zahamowanie wzrostu i zamieranie siewek. W starszych roślinach drążą cebule, ułatwiając rozwój miękkiej zgnilizny i pogarszając przechowywanie.

Śmietka cebulanka jest niewielką, szarą muchówką z rodziny śmietkowatych (Anthomyiidae). Szkodliwe są przede wszystkim kremowobiałe, beznogie larwy długości około 9–10 mm. Samice składają wydłużone, białe jaja na powierzchni gleby lub w jej pobliżu, przy nasadzie roślin.

Wylęgłe larwy szybko przechodzą do korzeni, piętki, podziemnej części łodygi albo rozwijającej się cebuli. Młode rośliny mogą całkowicie zamierać, natomiast starsze często tworzą cebule z tunelami, pustymi przestrzeniami i wtórną zgnilizną. Odróżnienie D. antiqua od innych larw rodzaju Delia bywa trudne; pewne oznaczenie może wymagać badania entomologicznego.

• nierówne wschody i przerzedzenie plantacji cebuli;
• więdnięcie, żółknięcie, zahamowanie wzrostu lub nagłe zamieranie siewek mimo dostatecznej wilgotności;
• brązowienie, rozszarpanie i drążenie korzeni oraz piętki;
• kremowobiałe larwy w nasadzie łodygi lub wewnątrz cebuli;
• tunele, puste przestrzenie, miękka zgnilizna i nieprzyjemny zapach cebul;
• placowe występowanie szkód, zwłaszcza na stanowiskach po wcześniejszej uprawie cebuli.

Wczesne uszkodzenia mogą przypominać stres wodny, choroby odglebowe albo uszkodzenia mechaniczne. Rozpoznanie warto potwierdzić przez wykopanie rośliny i dokładne obejrzenie korzeni, piętki oraz cebuli.

Populacja utrzymuje się przede wszystkim dzięki zimowaniu bobówek w glebie oraz pozostawianiu porażonych cebul, resztek po zbiorze i roślin ochotniczych. Powtarzanie cebuli, czosnku, pora lub szalotki na tym samym stanowisku zwiększa lokalną presję szkodnika.

Muchówki mogą przelatywać z sąsiednich, porażonych zagonów. Samice chętniej zasiedlają rośliny osłabione albo uszkodzone podczas sadzenia, pielenia, gradobicia, żerowania innych szkodników lub przez choroby. Chłodna, wilgotna gleba sprzyja przeżyciu i przemieszczaniu się larw.

Szkodnik przechodzi cztery stadia: jajo, larwa, bobówka i dorosła muchówka. Zimuje najczęściej jako brunatna bobówka w glebie, w pobliżu wcześniej porażonych roślin Allium. W Polsce pierwsze muchówki pojawiają się zwykle wiosną, a samice składają jaja przy nasadzie roślin.

Larwy wylęgają się po kilku dniach, zależnie od temperatury, i wgryzają się w korzenie, piętkę lub cebulę. Żerowanie trwa zwykle kilka tygodni. Dojrzałe larwy opuszczają roślinę i przepoczwarczają się w glebie. W sprzyjających warunkach może rozwinąć się więcej niż jedno pokolenie, jednak termin i liczba pokoleń zależą od przebiegu pogody oraz regionu.

Nie istnieje wiarygodne leczenie rośliny po zasiedleniu jej przez larwy. Silnie porażone cebule i siewki należy usunąć wraz z możliwie dużą ilością gleby z bezpośredniego otoczenia, a następnie wyrzucić poza kompostownik. Ponowne sadzenie cebuli w tym samym zagonie może utrzymać problem.

Rośliny pozostałe przy życiu należy podlewać równomiernie, lecz bez przelania, oraz chronić przed dalszym składaniem jaj za pomocą szczelnej osłony. W gospodarstwach towarowych decyzję o zaprawianiu nasion, zabiegu doglebowym lub innym środku ochrony podejmuje się na podstawie historii pola, monitoringu i aktualnego programu ochrony roślin dla Polski.

W uprawie amatorskiej najważniejsze są działania zapobiegawcze:

• przykrywaj zasiewy i młode rozsady włókniną lub drobną siatką przeciw owadom bezpośrednio po sadzeniu; brzegi osłony szczelnie dociśnij do gleby;
• usuwaj i niszcz porażone rośliny, obumarłe cebule, resztki po zbiorze oraz samosiewy cebuli i czosnku;
• nie wyrzucaj odpadów cebulowych na pryzmę obok grządki i nie kompostuj silnie porażonych roślin w małym, chłodnym kompostowniku;
• stosuj płodozmian i przenoś uprawę Allium możliwie daleko od ubiegłorocznego stanowiska;
• unikaj świeżego obornika i dużej ilości nierozłożonych resztek organicznych tuż przed siewem lub sadzeniem;
• utrzymuj równomierną wilgotność, ale nie dopuszczaj do długotrwałego zalewania gleby;
• w produkcji profesjonalnej można rozważyć biologiczne preparaty, w tym entomopatogeniczne nicienie, wyłącznie zgodnie z ich aktualną rejestracją i instrukcją stosowania w Polsce.

Najskuteczniejsza jest profilaktyka, ponieważ po wniknięciu larw do cebuli lub piętki nie ma pewnego sposobu ich zwalczenia.

• prowadź co najmniej kilkuletni płodozmian, nie wracając z cebulą i innymi podatnymi Allium na to samo miejsce w następnym sezonie;
• wybieraj zdrowy materiał rozmnożeniowy i nie sadź cebul z objawami gnicia lub uszkodzeniami;
• usuwaj resztki roślin natychmiast po zbiorze i likwiduj samosiewy;
• unikaj mechanicznego ranienia roślin podczas pielenia i spulchniania;
• stosuj osłony przeciw owadom od momentu siewu lub sadzenia, zanim muchówki rozpoczną składanie jaj;
• nie zakładaj nowej plantacji bezpośrednio przy ubiegłorocznej, jeśli wystąpiły na niej szkody;
• obserwuj placowe więdnięcie roślin i wykopuj podejrzane egzemplarze w celu kontroli korzeni oraz piętki.

• Najważniejszą rośliną żywicielską jest cebula zwyczajna (Allium cepa), ale udokumentowano także por, czosnek, szalotkę i szczypiorek.
• Larwy żerują pod ziemią, dlatego oprysk liści często nie dociera do miejsca powodującego zasadnicze szkody.
• Zapach i uszkodzenia tkanek roślin cebulowych mogą zwiększać zainteresowanie samic miejscem składania jaj.
• Śmietka cebulanka jest często mylona ze śmietką kiełkówką lub innymi gatunkami Delia; sam wygląd larwy bez badania specjalistycznego nie zawsze wystarcza do oznaczenia.