Rdza żółta pszenicy

Rdza żółta pszenicy to choroba grzybowa wywoływana przez Puccinia striiformis f. sp. tritici. Na liściach pojawiają się żółte lub pomarańczowe, pylące skupienia zarodników układające się w charakterystyczne podłużne smugi. W Polsce zagrożenie wzrasta podczas chłodnej, wilgotnej wiosny, zwłaszcza w podatnych odmianach pszenicy ozimej i jarej.

Rdza żółta, nazywana także żółtą rdzą pszenicy, poraża przede wszystkim pszenicę ozimą i jarą. Patogen rozwija się w żywej tkance rośliny i pobiera z niej składniki potrzebne do wzrostu oraz tworzenia zarodników.

W warunkach Polski choroba ma największe znaczenie podczas chłodnej i wilgotnej pogody, szczególnie od wiosny do początku lata. O znaczeniu gospodarczym decydują między innymi podatność odmiany, termin siewu, lokalna populacja patogena oraz długość okresu zwilżenia liści.

Największe straty powstają po porażeniu liścia flagowego, liścia podflagowego lub kłosów, ponieważ tkanki te w dużym stopniu uczestniczą w asymilacji i nalewaniu ziarna.

Początkowo widoczne są drobne, jasnozielone lub żółtawe plamki. Następnie tworzą się żółte do pomarańczowych, pylące skupienia zarodników, zwykle ułożone w wąskie, równoległe smugi zgodne z unerwieniem liścia.

• Uredinia łatwo ścierają się na palce lub odzież.
• Objawy mogą występować gniazdowo, a w podatnych odmianach szybko obejmować całe fragmenty łanu.
• Porażane bywają także pochwy liściowe, plewy, ości i niekiedy kłos.
• Starsze tkanki żółkną, brunatnieją i przedwcześnie zasychają.
• Wczesne, silne porażenie może powodować słabsze krzewienie, mniejszą liczbę ziaren, drobne ziarno i obniżenie plonu.

Rdza żółta może być mylona z rdzą brunatną, smugowatością o podłożu fizjologicznym lub niedoborami pokarmowymi. Smugi żółtopomarańczowych urediniów, ich pylący charakter oraz rozwój w chłodnej pogodzie są ważnymi wskazówkami diagnostycznymi.

Chorobę wywołuje wyspecjalizowana forma grzyba Puccinia striiformis. Różne rasy patogena przełamują odporność różnych odmian pszenicy, dlatego podatność plantacji może zmieniać się w kolejnych latach.

Najważniejszym sposobem rozprzestrzeniania są lekkie urediniospory przenoszone przez wiatr. Po osiadaniu na mokrym liściu kiełkują, a nowe uredinia dostarczają inokulum do dalszych infekcji. Samosiewy pszenicy, porażone rośliny pozostawione po zbiorze i pobliskie podatne zasiewy mogą podtrzymywać lokalne źródło zarodników.

Ryzyko rośnie w gęstych łanach, przy długotrwałej rosie, częstych opadach i zachmurzonym niebie. Samo porażone resztki pożniwne mają mniejsze znaczenie niż żywe, zielone tkanki, ponieważ patogen jest związany z żywicielem.

Na wilgotnej powierzchni liścia urediniospory kiełkują i zakażają podatną tkankę. Po okresie utajenia przez skórkę liścia wyrastają żółtopomarańczowe uredinia, które uwalniają kolejne zarodniki.

W sprzyjającej pogodzie cykl powtarza się wielokrotnie w jednym sezonie. Zarodniki są przenoszone przez wiatr między roślinami i plantacjami, dlatego ogniska mogą szybko się powiększać.

Pod koniec wegetacji mogą powstawać ciemniejsze telia z teliosporami. W literaturze opisano możliwość udziału gatunków berberysu w rozmnażaniu płciowym niektórych populacji kompleksu Puccinia striiformis, jednak w praktycznej epidemiologii rdzy żółtej pszenicy w Polsce najważniejsze są zarodniki przenoszone przez wiatr, porażone samosiewy oraz żywe rośliny zbóż.

Po znalezieniu pierwszych objawów oceń powierzchnię porażonych liści, podatność odmiany, fazę rozwojową oraz prognozę pogody. Szczególnej uwagi wymagają plantacje, na których choroba pojawia się przed wykłoszeniem lub szybko zbliża się do liścia flagowego.

• W integrowanej ochronie zabieg fungicydowy rozważaj na podstawie lustracji, lokalnych komunikatów fitosanitarnych, presji choroby i ekonomicznego uzasadnienia.
• Największe znaczenie ma ochrona zdrowych liści górnej części rośliny; spóźniony zabieg nie cofnie już powstałych uszkodzeń.
• Przestrzegaj dawki, terminu stosowania, liczby zabiegów i okresu karencji podanych na etykiecie konkretnego środka.
• Rotuj mechanizmy działania i nie wykonuj niepotrzebnych powtórzeń, aby ograniczać ryzyko odporności.

Przy silnym porażeniu późnym w sezonie skuteczność interwencji może być ograniczona, dlatego monitoring i decyzja oparta na wczesnych objawach są ważniejsze niż próba ratowania całkowicie zaschniętego łanu.

Nie istnieje praktyczny, biologiczny preparat, który niezawodnie zatrzyma rozwój tej choroby w dużej plantacji pszenicy. W gospodarstwie ekologicznym i w integrowanej ochronie najważniejsze są działania ograniczające źródło infekcji:

• wybieraj odmiany o aktualnie potwierdzonej odporności lub małej podatności na rdzę żółtą w warunkach Polski;
• niszcz samosiewy pszenicy i ograniczaj zielony most między sezonami;
• stosuj kwalifikowany materiał siewny oraz prawidłowy płodozmian;
• unikaj nadmiernego zagęszczenia i przenawożenia azotem, które tworzą długo wilgotny, bujny łan;
• regularnie lustruj plantację, szczególnie po chłodnych, deszczowych okresach.

Podstawą ochrony jest połączenie odporności odmianowej, lustracji i ograniczania zielonego mostu między uprawami.

• Wybieraj odmiany pszenicy zalecane do uprawy w danym rejonie i sprawdzaj ich aktualne oceny odporności, ponieważ rasy patogena oraz reakcja odmian mogą się zmieniać.
• Lustruj pszenicę ozimą od wczesnej wiosny, a pszenicę jarą od wschodów; zwracaj szczególną uwagę na dolne liście, miejsca o bujniejszym wzroście i pierwsze żółte ogniska.
• Usuwaj samosiewy pszenicy i ograniczaj rośliny żywicielskie pozostające po zbiorze.
• Dostosuj termin siewu do zaleceń regionalnych; unikaj zbyt wczesnego siewu pszenicy ozimej, jeśli zwiększa to ryzyko jesiennego rozwoju choroby.
• Prowadź zbilansowane nawożenie, zwłaszcza azotem, oraz unikaj nadmiernego zagęszczenia łanu.
• Po wykryciu pierwszych ognisk obserwuj tempo ich powiększania i stan liścia flagowego, zamiast oceniać ryzyko wyłącznie na podstawie liczby porażonych roślin.

• Nazwa choroby odnosi się do regularnego, smugowatego układu urediniów, który odróżnia ją od bardziej rozproszonych skupień rdzy brunatnej pszenicy.
• Puccinia striiformis jest kompleksem wyspecjalizowanych form porażających różne trawy; sama obserwacja objawów nie pozwala pewnie określić rasy patogena.
• Populacja patogena może zmieniać się wraz z pojawianiem się nowych ras, dlatego odporność odmian wymaga okresowej aktualizacji.
• Porażenie górnych, długo zielonych liści jest zwykle znacznie groźniejsze dla plonu niż późne objawy na dolnych, starzejących się liściach.