
Zgnilizna pąka palm wywoływana przez Phytophthora palmivora
Phytophthora palmivoraKrótkie przedstawienie: Zgnilizna pąka palm wywoływana przez Phytophthora palmivora
Phytophthora palmivora to organizm grzybopodobny z grupy lęgniowców, odpowiedzialny m.in. za zgniliznę pąka i liścia-sztandarowego palm, zgnilizny korzeni i korony oraz ciemną zgniliznę strąków kakaowca. W Polsce problem dotyczy głównie roślin tropikalnych uprawianych w szklarniach, oranżeriach i pojemnikach, zwłaszcza przy zastojach wody i długotrwałym zwilżeniu tkanek.
Typowe warunki
Przegląd
Patogen rozwija się przede wszystkim w warunkach obecności wolnej wody. U palm najczęściej zasiedla najmłodszy, nierozwinięty liść centralny, czyli liść-sztandarowy, oraz pąk wzrostu. U kakaowca poraża strąki, a u innych roślin tropikalnych może powodować zgnilizny korzeni, szyjki korzeniowej, łodyg, liści i owoców.
W polskich warunkach zagrożenie jest największe w ogrzewanych szklarniach, oranżeriach, kolekcjach roślin tropikalnych i pojemnikach z niedrożnym podłożem. W przypadku palmy z gnijącym stożkiem wzrostu szybka diagnostyka ma znaczenie, ponieważ jego zniszczenie zwykle uniemożliwia dalszy wzrost rośliny.
Potwierdzenie wymaga badania laboratoryjnego, najlepiej świeżej granicy między zdrową i chorą tkanką. Całkowicie rozłożony materiał często jest zasiedlony przez organizmy wtórne i daje mniej wiarygodny wynik.
Objawy i rozpoznawanie
Palmy: najmłodszy liść-sztandarowy blednie, żółknie, wiotczeje lub wygląda na nasiąknięty wodą. Później brunatnieje, zasycha i może łatwo wysunąć się z miękkiego pąka. W koronie często pojawia się nieprzyjemny zapach zgnilizny.
Zaawansowana choroba: ustaje tworzenie nowych liści, korona otwiera się i przerzedza, podczas gdy starsze liście mogą przez pewien czas pozostawać zielone. Po zniszczeniu stożka wzrostu palma zwykle zamiera.
Strąki kakaowca i owoce: występują twarde, brązowe do czarnych, szybko powiększające się plamy. Przy wysokiej wilgotności zgnilizna może objąć cały owoc, prowadząc do jego przedwczesnego opadania i mumifikacji.
Korzenie i szyjka korzeniowa: więdnięcie, chloroza, zahamowanie wzrostu, brunatnienie oraz miękka zgnilizna korzeni lub podstawy pędu.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Patogen przenosi się z porażonym materiałem szkółkarskim, skażonym podłożem, wodą do podlewania, spływem powierzchniowym, rozpryskiem deszczu, narzędziami, obuwiem i pojemnikami. Zarodniki pływkowe przemieszczają się w wolnej wodzie. Ryzyko zwiększają rany po cięciu, uszkodzenia owadów, uszkodzenia mrozowe lub burzowe, zalanie oraz długotrwałe zwilżenie korony. W uprawach kakaowca źródłem infekcji są również chore strąki i ich resztki.
Cykl życia i przetrwanie
W wilgotnym środowisku patogen tworzy zarodnie pływkowe, które mogą kiełkować bezpośrednio albo uwalniać ruchliwe zarodniki pływkowe. Zarodniki przemieszczają się w wodzie, osiadają na podatnej tkance, kiełkują i wnikają przez rany, naturalne otwory lub delikatne młode powierzchnie.
W porażonej tkance rozwija się zgnilizna nasiąknięta wodą. Przy utrzymującej się wysokiej wilgotności powstają kolejne zarodnie, co umożliwia powtarzające się cykle infekcji. Przetrwalnikowe chlamydospory mogą utrzymywać się w skażonej glebie, resztkach roślinnych i podłożu przez dłuższy czas. Tempo i przebieg cyklu zależą od gospodarza, izolatu, temperatury i wilgotności.
Zwalczanie i ochrona
Najpierw odizoluj roślinę i ogranicz podlewanie bez dopuszczania do trwałego przesuszenia gatunku. Usuń całkowicie rozłożone liście, owoce i resztki, a narzędzia po pracy umyj i zdezynfekuj.
Jeżeli stożek wzrostu palmy jest już miękki, cuchnący i całkowicie zniszczony, szanse na uratowanie rośliny są małe. Przy wczesnym porażeniu można usunąć chore tkanki do granicy zdrowej tkanki, ale cięcie korony może dodatkowo tworzyć rany i powinno być wykonywane tylko wtedy, gdy jest uzasadnione diagnostycznie.
Wymień skażone podłoże i pojemnik albo poddaj je zatwierdzonej procedurze higienizacji. Środki ochrony roślin mogą mieć znaczenie głównie zapobiegawcze lub we wczesnej fazie i wymagają prawidłowego rozpoznania; nie odtworzą obumarłego pąka ani zgniłych korzeni.
Łagodna i biologiczna ochrona
Najważniejsze działania bez użycia syntetycznych fungicydów to ograniczenie wody na liściach i w koronie, poprawa odpływu oraz bezwzględna higiena.
- Usuwaj silnie porażone rośliny, gnijące części korony, opadłe chore owoce i skażone resztki; nie dodawaj ich do kompostu.
- Używaj czystych pojemników, narzędzi, stołów i podłoża. Nie przenoś mokrej ziemi między doniczkami.
- Podlewaj przy podłożu, nie zraszaj korony palm, i pozwól powierzchni podłoża przeschnąć zgodnie z wymaganiami gatunku.
- Zwiększ odstępy między roślinami oraz wentylację szklarni.
- Preparaty biologiczne mogą być rozważane tylko wtedy, gdy są legalnie dopuszczone w Polsce do danej uprawy i zastosowania; ich skuteczność jest zależna od organizmu, podłoża i warunków.
Zapobieganie
- Kupuj rośliny z wiarygodnych źródeł i odrzucaj egzemplarze z przebarwionym liściem-sztandarowym, miękką koroną, gniciem korzeni lub niewyjaśnionym więdnięciem.
- Zapewnij pojemnikom odpływ, przepuszczalne podłoże i brak stałej wody w osłonce lub podstawce.
- W szklarni stosuj podlewanie strefy korzeniowej, ogranicz zamgławianie oraz zapewnij ruch powietrza.
- Nie przycinaj ani nie przenoś roślin, gdy liście i korony są mokre; dezynfekuj narzędzia między roślinami.
- Izoluj podejrzane okazy i badaj próbki z pogranicza zdrowej i chorej tkanki.
- W uprawach tropikalnych usuwaj chore owoce i resztki, aby ograniczyć źródła zarodników.
Ciekawostki
- Phytophthora palmivora nie jest prawdziwym grzybem, lecz lęgniowcem; w praktyce ogrodniczej bywa jednak opisywana jako patogen grzybopodobny.
- U dużej palmy pierwszym zauważalnym objawem może być brak nowych liści i otwarta korona, a nie przebarwienie liścia-sztandarowego.
- Jeden patogen może powodować różne syndromy: zgniliznę pąka palm, zgniliznę korzeni oraz czarną zgniliznę strąków kakaowca.
- Sam wygląd chorej tkanki zwykle nie wystarcza do odróżnienia P. palmivora od innych gatunków Phytophthora.
W Polsce stosuj wyłącznie środki ochrony roślin aktualnie dopuszczone do obrotu dla konkretnej uprawy i zwalczanego problemu; przed użyciem sprawdź bieżący rejestr MRiRW oraz etykietę środka. Nie przenoś dawek ani programów z innych krajów. Zabiegi chemiczne nie zastępują drenażu, higieny i usunięcia źródła inokulum.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
Papaja (Carica papaya)Carica papaya
Palma kokosowa (Cocos nucifera) – uprawa i pielęgnacjaCocos nucifera
Palma olejowa afrykańska (Elaeis guineensis) – pielęgnacjaElaeis guineensis
Elaeis oleifera – uprawa i pielęgnacja palmy olejowejElaeis oleifera
Palma kanaryjska (Phoenix canariensis) – uprawa i pielęgnacjaPhoenix canariensis
Palma daktylowa (Phoenix dactylifera) – uprawa i pielęgnacjaPhoenix dactylifera
Phoenix reclinata – palma daktylowa pochylona: uprawa i pielęgnacjaPhoenix reclinata
Daktylowiec karłowaty (Phoenix roebelenii) – pielęgnacjaPhoenix roebelenii
Palma winna wschodnioindyjska (Phoenix rupicola) – poradnik uprawyPhoenix rupicola
Daktylowiec leśny (Phoenix sylvestris) – uprawa i pielęgnacjaPhoenix sylvestris
Palma wachlarzowata kalifornijska (Washingtonia filifera) – uprawa i pielęgnacjaWashingtonia filifera
Palma wachlarzowa Washingtonia robusta – uprawa i pielęgnacjaWashingtonia robusta