Mszyca zbożowa

Mszyca zbożowa (Sitobion avenae) jest jednodomnym, wysysającym soki szkodnikiem pszenicy, jęczmienia, owsa, żyta i innych traw. Najczęściej koncentruje się na górnych liściach oraz kłosach, gdzie wydziela spadź i może ograniczać wypełnianie ziarna. Jest także jednym z wektorów wirusa żółtej karłowatości jęczmienia, dlatego wymaga monitoringu od jesieni do końca wypełniania ziarna.

Mszyca zbożowa (Sitobion avenae) należy do rodziny mszycowatych. Dorosłe osobniki i larwy mają zwykle barwę żółtozieloną, zieloną, różową, czerwonobrązową lub ciemniejszą. Charakterystyczne są długie czułki, wydłużone ciało oraz ciemne, stosunkowo długie syfony na końcu odwłoka.

W polskich warunkach gatunek rozwija się na roślinach jednoliściennych i nie wymaga zmiany żywiciela na roślinę drzewiastą. W pszenicy często zasiedla kłosy, natomiast na jęczmieniu, owsie i życie może występować także na liściach i źdźbłach. Liczebność bywa ograniczana przez biedronki, złotooki, larwy bzygów, pasożytnicze błonkówki i grzyby owadobójcze.

Na roślinach widoczne są skupiska drobnych, miękkich mszyc na górnych liściach, źdźbłach i między kłoskami. W pszenicy kolonie często znajdują się na kłosach, zwłaszcza w okresie kwitnienia i nalewania ziarna.

• lepka spadź na liściach i kłosach, a później niekiedy ciemny nalot sadzaków;
• przedwczesne żółknięcie lub starzenie się liści przy dużej liczebności;
• osłabienie roślin i gorsze wypełnienie ziarna, miejscami pomarszczone lub lżejsze ziarniaki;
• nierównomierny wzrost, żółknięcie, czerwienienie i karłowacenie mogą wskazywać na BYDV, ale nie pozwalają samodzielnie rozpoznać ani wirusa, ani tego gatunku mszycy.

Mszycę zbożową można pomylić z mszycą czeremchowo-zbożową i różano-trawową. Pewne oznaczenie wymaga porównania barwy, kształtu ciała, syfonów, odnóży oraz miejsca występowania.

Mszyce nakłuwają tkanki i wysysają sok floemowy. Populacja może szybko rosnąć na aktywnie rosnących zbożach przy łagodnej, suchej i stabilnej pogodzie. Formy uskrzydlone przenoszą się z przegęszczonych kolonii na nowe rośliny, a wiatr ułatwia ich rozprzestrzenianie.

Źródłem zasiedlenia mogą być samosiewy zbóż, trawy na obrzeżach pól, zachwaszczone miedze, oziminy i sąsiednie plantacje. Przenoszenie BYDV zależy od tego, czy mszyca wcześniej pobrała wirusa, jak długo go zatrzymuje oraz jak podatna jest roślina; nie każda kolonia powoduje infekcję.

W Polsce zimowanie może odbywać się w postaci jaj na trawach, samosiewach zbóż i oziminach, a przy łagodnej pogodzie także jako larwy lub samice bezskrzydłe. Wiosną i latem samice rozmnażają się głównie dzieworodnie, rodząc żywe larwy. Larwy przechodzą cztery linienia i stają się formami bezskrzydłymi albo uskrzydlonymi.

Formy uskrzydlone pojawiają się liczniej przy zagęszczeniu kolonii, starzeniu się roślin lub pogorszeniu jakości pokarmu. Mogą przemieszczać się między zbożami, samosiewami i trawami. Pod koniec sezonu, zależnie od warunków klimatycznych i populacji, powstają formy płciowe, a zapłodnione samice składają jaja zimowe. W cieplejszych rejonach część populacji może kontynuować rozmnażanie bezpłciowe na żywych trawach i oziminach.

Najpierw wykonaj reprezentatywną lustrację: przejdź po przekątnych pola i oceń rośliny z kilku miejsc, oddzielając mszyce od kolonii innych gatunków. Licz mszyce na liściach i kłosach oraz odnotuj osobniki spasożytowane, larwy biedronek, złotooków i bzygów. Powtórz ocenę po kilku dniach, aby ustalić, czy populacja rośnie.

Zabieg jest uzasadniony dopiero po stwierdzeniu realnego zagrożenia plonu, rosnącej liczebności populacji, niewystarczającej presji naturalnych wrogów lub przekroczeniu aktualnego, lokalnie zalecanego progu ekonomicznej szkodliwości dla konkretnej uprawy i fazy rozwojowej. Wykonuj go możliwie selektywnie, przestrzegając wymagań dotyczących ochrony organizmów pożytecznych i warunków pogodowych.

Po zabiegu sprawdź skuteczność oraz ewentualne przeżycie mszyc. Nie powtarzaj automatycznie aplikacji i nie mieszaj preparatów poza zakresem dopuszczonym w etykiecie.

Podstawą ograniczania mszycy zbożowej jest integrowana ochrona roślin, a nie rutynowe opryski. Lustrację prowadź od jesieni na oziminach i samosiewach, a wiosną szczególnie intensywnie od fazy strzelania w źdźbło, przez kłoszenie, kwitnienie i nalewanie ziarna. Oceniaj wiele losowo wybranych roślin z brzegu oraz z wnętrza pola, zapisując liczebność mszyc, obecność form uskrzydlonych i naturalnych wrogów.

• Chroń biedronki, złotooki, larwy bzygów, skorki, pająki i pasożytnicze błonkówki; unikaj nieselektywnych zabiegów wykonywanych zapobiegawczo.
• W gospodarstwach i systemach, w których jest to praktyczne, wspieraj bioróżnorodność miedz i pasów roślinnych, nie dopuszczając jednak do nadmiernego zachwaszczenia trawami ani do utrzymywania silnych źródeł samosiewów.
• W uprawach ekologicznych korzystaj przede wszystkim z terminowego monitoringu, zdrowego i dobrze odżywionego łanu oraz ochrony naturalnych wrogów; możliwości bezpośredniego zwalczania są ograniczone i zależą od rejestracji preparatu.

Regularnie lustruj pszenicę, jęczmień, owies i żyto, zwłaszcza górne liście oraz kłosy. W Polsce szczególne znaczenie ma monitoring ozimin jesienią, ponieważ wczesne zasiedlenie i transmisja BYDV mogą ujawnić skutki dopiero wiosną.

• Kontroluj samosiewy zbóż, trawy i obrzeża pola jako potencjalne miejsca przeżywania oraz nalotu.
• Dobieraj termin siewu i odmiany odpowiednie dla stanowiska oraz regionu; unikaj niepotrzebnego opóźniania rozwoju roślin.
• Stosuj zbilansowane nawożenie, zwłaszcza nie przekraczaj potrzeb roślin azotem, ponieważ soczysty, nadmiernie bujny łan może być bardziej atrakcyjny dla mszyc.
• Ograniczaj samosiewy po żniwach metodami zgodnymi z zasadami ochrony gleby i zapobiegania erozji.
• Decyzję o ochronie chemicznej opieraj na aktualnych zaleceniach sygnalizacji, liczebności mszyc, fazie rozwojowej i kondycji łanu, a nie na pojedynczych osobnikach.

• Gatunek jest jednodomny, czyli cały cykl może odbywać na trawach i zbożach, bez konieczności przechodzenia na żywiciela drzewiastego.
• W sprzyjających warunkach może rozwinąć wiele pokoleń w jednym sezonie.
• Na pszenicy często wybiera kłosy, gdzie żerowanie może bezpośrednio wpływać na nalewanie ziarna.
• Spadź zanieczyszcza powierzchnię liści i kłosów oraz sprzyja rozwojowi sadzaków.
• Jest wektorem BYDV, ale sama obecność mszyc nie dowodzi infekcji wirusowej; znaczenie ma wcześniejsze nabycie wirusa, jego zatrzymanie przez wektora i podatność rośliny.