Słonik orzechowiec (Curculio nucum Linnaeus, 1758)

Słonik orzechowiec (Curculio nucum) jest rodzimym w Polsce ryjkowcem związanym przede wszystkim z leszczyną pospolitą. Samica nakłuwa młode orzechy i składa jaja, a larwa wyjada jądro wewnątrz łupiny. Skutkiem są puste lub pomarszczone orzechy, przedwczesne opadanie oraz okrągłe otwory wylotowe po opuszczeniu owocu. Objawy wymagają odróżnienia od innych szkodników i zaburzeń zawiązywania.

Słonik orzechowiec, nazywany także słonikiem leszczynowym lub ryjkowcem orzechowym, jest wyspecjalizowanym szkodnikiem leszczyny. Dorosłe chrząszcze są brunatne, zwykle długości około 7–9 mm, z charakterystycznym wydłużonym ryjkiem.

Najbardziej szkodliwe są larwy: białe, beznogie i wygięte, rozwijają się wewnątrz dojrzewających orzechów, gdzie zjadają jądro. Sam widok otworu w orzechu nie zawsze wystarcza do pewnego rozpoznania, ponieważ podobne uszkodzenia mogą powodować inne ryjkowce, larwy motyli oraz czynniki abiotyczne.

• małe nakłucia lub otwory składania jaj na młodych orzechach albo ich okrywach;
• przedwczesne opadanie orzechów, często od czerwca do lata;
• puste, pomarszczone lub niedorozwinięte jądra przy pozornie prawidłowej łupinie;
• odchody i ślady żerowania wewnątrz orzecha;
• okrągły otwór wylotowy, zwykle około 2 mm, po wyjściu dojrzałej larwy;
• biaława, beznoga larwa w orzechu lub w glebie pod leszczyną;
• nacięcia i nadgryzienia młodych liści, pąków, kwiatów lub okryw owoców przez chrząszcze dorosłe.

Uszkodzenia należy porównać z objawami powodowanymi przez inne gatunki rodzaju Curculio, larwy nasionnic i motyli oraz z naturalnym opadaniem zawiązków.

Szkodnik rozprzestrzenia się lokalnie dzięki lotowi dorosłych chrząszczy między leszczynami. Na większe odległości może być przenoszony z porażonymi orzechami zawierającymi larwy, materiałem szkółkarskim oraz glebą z larwami zimującymi.

Ryzyko wzrasta, gdy opadłe orzechy pozostają pod drzewami, a leszczyny rosną w zwartych skupieniach. Nie przemieszczaj podejrzanych orzechów, gleby ani roślin do innych stanowisk.

W warunkach Polski zwykle rozwija się jedno pokolenie rocznie, lecz część larw może pozostawać w diapauzie w glebie przez dodatkowy rok lub dłużej. Chrząszcze pojawiają się od późnej wiosny, a termin zależy od temperatury, regionu i fazy rozwoju leszczyny.

Dorosłe osobniki żerują na młodych tkankach. Po dojrzeniu płciowym samica ryjkiem wierci otwór w młodym orzechu i zwykle składa jedno jajo. Wylęgła larwa przez kilka tygodni wyjada jądro wewnątrz łupiny. Następnie wygryza otwór, opuszcza orzech, spada na ziemię i zagrzebuje się w glebie, gdzie tworzy komorę ziemną i zimuje.

Po potwierdzeniu obecności usuń z roślin i gleby wszystkie podejrzane, opadłe orzechy. W małych nasadzeniach pomocne może być mechaniczne strząsanie dorosłych chrząszczy na płachtę i ich usuwanie, szczególnie w okresie aktywności przed składaniem jaj.

W plantacjach towarowych decyzję o zabiegu podejmuje się na podstawie monitoringu dorosłych osobników i fazy rozwoju orzechów. Zabieg, jeżeli jest uzasadniony, powinien być skierowany przeciwko chrząszczom przed wniknięciem larw do orzechów. Dobór środka, terminu i liczby aplikacji musi wynikać wyłącznie z aktualnej polskiej etykiety oraz zasad integrowanej ochrony roślin.

Najważniejszym działaniem jest systematyczne zbieranie i usuwanie opadłych, podejrzanych orzechów przed opuszczeniem ich przez larwy. Nie należy pozostawiać ich pod koronami ani kompostować bez pewności, że larwy zostały unieszkodliwione.

• utrzymuj czystą powierzchnię gleby pod leszczynami i regularnie usuwaj opadłe orzechy;
• obserwuj młode orzechy oraz obecność chrząszczy od późnej wiosny do początku lata;
• rozważ biologiczne metody ograniczania larw w glebie, takie jak preparaty zawierające entomopatogeniczne nicienie lub grzyby, wyłącznie gdy są legalnie dostępne, zarejestrowane i mają potwierdzone zastosowanie;
• sprzyjaj obecności ptaków, biegaczowatych i innych naturalnych wrogów, unikając niepotrzebnych oprysków o szerokim spektrum.

• kupuj sadzonki i materiał rozmnożeniowy z wiarygodnych, kontrolowanych źródeł;
• od wiosny do początku lata kontroluj liście, pąki, młode orzechy i powierzchnię gleby;
• strząsaj lub wyłapuj dorosłe chrząszcze podczas monitoringu, jeśli jest to wykonalne w małej plantacji;
• zbieraj opadłe i uszkodzone orzechy co kilka dni w okresie zagrożenia;
• nie przemieszczaj zebranych orzechów ani gleby z porażonego stanowiska;
• utrzymuj dobrą kondycję leszczyn i ograniczaj nadmierne zagęszczenie koron, aby ułatwić lustrację;
• zapisuj terminy pojawu chrząszczy i opadania orzechów, ponieważ ułatwia to dobór właściwego momentu ochrony w następnym sezonie.

• Larwa prowadzi skryty tryb życia wewnątrz orzecha, dlatego późne opryski często nie docierają do miejsca żerowania.
• Gatunek jest silnie związany z leszczyną; w wiarygodnych opracowaniach jako główny żywiciel wskazywana jest Corylus avellana.
• Wcześnie opadłe orzechy mogą zawierać larwy, które dopiero później opuszczą łupinę i przejdą do gleby.
• Nie każdy ryjkowiec znaleziony na leszczynie jest słonikiem orzechowcem; oznaczenie powinno uwzględniać cechy morfologiczne i roślinę żywicielską.