Zielona pleśń owoców cytrusowych

Zielona pleśń owoców cytrusowych jest przede wszystkim pozbiorczą chorobą skórki i miąższu, wywoływaną przez grzyb Penicillium digitatum. Zakażenie zwykle rozpoczyna się w miejscu skaleczenia, otarcia lub stłuczenia. Początkowo pojawia się miękka, wodnista plama, a następnie biały nalot grzybni i charakterystyczna warstwa zielonych zarodników. W Polsce problem dotyczy głównie owoców przechowywanych w domu, handlu i transporcie.

Penicillium digitatum jest jednym z najważniejszych sprawców pozbiorczego gnicia owoców cytrusowych. Choroba może pojawić się już na uszkodzonych owocach pozostających na drzewie, lecz najczęściej ujawnia się po zbiorze — podczas sortowania, pakowania, transportu, sprzedaży i przechowywania w temperaturze pokojowej.

Patogen jest przede wszystkim grzybem ranowym: zwykle nie przenika przez nienaruszoną, zdrową skórkę. Szczególnie podatne są owoce z otarciami, nakłuciami, uszkodzeniami od kolców, stłuczeniami, ranami po odrywaniu szypułki lub niewłaściwym sortowaniu. Zielona pleśń może występować równocześnie z niebieską pleśnią powodowaną przez Penicillium italicum; ostateczne rozróżnienie młodych lub nietypowych zmian może wymagać badania laboratoryjnego.

• Początkowo występuje mała, okrągła, lekko zapadnięta, miękka i wodnista plama, często dokładnie w miejscu zranienia skórki.
• Zmiana szybko się powiększa, a skórka i miąższ pod nią stają się miękkie, wodniste oraz rozpadające.
• Na powierzchni pojawia się najpierw biały, watowaty nalot grzybni, który następnie pokrywa się zwartą warstwą oliwkowozielonych lub zielonych zarodników.
• Silnie porażone owoce mogą zapadać się, wydzielać stęchły zapach i tworzyć ogniska gnicia w kartonach lub skrzynkach.
• Zielony kolor zarodników przemawia za P. digitatum, natomiast niebieski lub niebieskozielony nalot częściej wskazuje na P. italicum; barwa młodych kolonii nie zawsze jest rozstrzygająca.

Źródłem infekcji są głównie konidia obecne na gnijących owocach, odpadach po sortowaniu, powierzchniach przechowalniczych, skrzynkach, kartonach i urządzeniach. Zarodniki łatwo przemieszczają się w powietrzu oraz podczas manipulowania owocami.

• Do zakażenia ułatwiają dostęp skaleczenia, nakłucia, otarcia, stłuczenia, uszkodzenia od kolców, mróz oraz rany po niewłaściwym odrywaniu owoców.
• Rozprzestrzenianiu sprzyja pozostawianie gnijących owoców w skrzynkach, na linii sortowniczej, w magazynie lub na pryzmach odpadów.
• Bezpośredni kontakt chorego i zdrowego owocu może przenieść zarodniki, zwłaszcza gdy zdrowa skórka jest wilgotna lub uszkodzona.
• Ciepłe obchodzenie się z owocami, wysoka wilgotność, skraplanie wody i opóźnione schłodzenie przyspieszają rozwój zgnilizny.

Grzyb przetrwa na porażonych owocach, odpadach po sortowaniu i innym rozkładającym się materiale organicznym. Wytwarza bardzo liczne konidia, które mogą być przenoszone przez powietrze, ruch pracowników, owady, rozpryski wody, drgania oraz bezpośredni kontakt owoców.

Po osiadaniu na skórce zarodniki kiełkują, gdy dostępna jest wilgoć i odpowiednia temperatura. Najczęściej wykorzystują świeżą ranę, przez którą grzybnia szybko kolonizuje skórkę i miąższ. Enzymy rozkładają tkanki, powodując miękką, wodnistą zgniliznę. Po kilku dniach na powierzchni rozwija się biała grzybnia, a następnie zielona warstwa zarodników, która zakaża sąsiednie owoce.

Owoc z miękką zgnilizną i widocznym zielonym nalotem należy przeznaczyć do wyrzucenia; nie nadaje się do jedzenia ani do przechowywania razem ze zdrowymi cytrusami. Przenoś go ostrożnie, aby nie wzburzać warstwy zarodników.

• Usuń także owoce bez nalotu, ale wyraźnie miękkie, mokre lub uszkodzone.
• Oczyść i zdezynfekuj pojemnik, półkę oraz powierzchnie, z którymi stykał się porażony owoc; po użyciu środka przestrzegaj jego etykiety.
• Nie zakopuj spleśniałych owoców przy drzewach cytrusowych ani nie dodawaj ich do niedojrzałego kompostu przeznaczonego do późniejszego wykorzystania.
• W profesjonalnym przechowalnictwie postępowanie powinno obejmować sortowanie, higienę, kontrolę temperatury i wilgotności oraz — jeśli jest uzasadnione — zarejestrowany zabieg pozbiorczy.

W warunkach domowych i małoskalowych najbezpieczniejszą metodą jest szybkie usunięcie całego spleśniałego owocu. Nie próbuj odkrawać wyłącznie widocznej plamy i zjadać reszty, ponieważ zgnilizna może sięgać głębiej niż nalot.

• Owoce oglądaj delikatnie i wyrzucaj te z miękkimi, wodnistymi zmianami lub zielonym zarodnikowaniem.
• Po kontakcie z porażonym owocem umyj ręce oraz oczyść i zdezynfekuj półkę, skrzynkę, pojemnik lub narzędzia zgodnie z przeznaczeniem użytego środka.
• W zastosowaniach profesjonalnych można rozważać zarejestrowane metody biologiczne, preparaty oparte na pożytecznych drożdżach lub bakteriach oraz zabiegi fizyczne, lecz ich skuteczność zależy od konkretnego produktu, odmiany, temperatury i infrastruktury przechowalniczej.
• Metody biologiczne powinny być elementem programu higieny i ograniczania ran, a nie zamiennikiem usuwania źródeł zarodników.

W Polsce profilaktyka dotyczy głównie owoców cytrusowych po zakupie, w handlu i przechowalnictwie. Najważniejsze jest ograniczenie ran oraz szybkie usuwanie pierwszych ognisk.

• Wybieraj i zbieraj owoce bez zrzucania, ściskania, drapania i przeciągania po twardych powierzchniach.
• Utrzymuj w czystości skrzynki, torby, pojemniki, półki, stoły sortownicze i narzędzia; uszkodzone powierzchnie wymieniaj, bo zatrzymują zarodniki.
• Oddzielaj owoce miękkie, uszkodzone, przejrzałe i podejrzane od zdrowych.
• Gnijące owoce usuwaj natychmiast z magazynu, kartonów, chłodni i miejsc sortowania; nie pozostawiaj ich obok zdrowych cytrusów.
• Schładzaj owoce możliwie szybko do temperatury odpowiedniej dla danego gatunku i odmiany, unikając kondensacji oraz długotrwałego zwilżenia skórki.
• W profesjonalnym obrocie kontroluj higienę wody, urządzeń myjących i linii pakującej oraz ograniczaj uszkodzenia podczas transportu.

• Choroba jest związana głównie z ranami, dlatego jakość zbioru i sortowania ma często większe znaczenie niż sama temperatura przechowywania.
• Zielona pleśń i niebieska pleśń cytrusów mogą występować razem, tworząc mieszany nalot i utrudniając rozpoznanie bez badania laboratoryjnego.
• Jeden silnie sporulujący owoc może zanieczyścić powierzchnie, pojemniki i sąsiednie owoce dużą liczbą zarodników.
• W warunkach Polski problem dotyczy przede wszystkim owoców importowanych, przechowywanych w magazynach, sklepach i gospodarstwach domowych, a nie typowej polowej produkcji cytrusów.