Skrzypionka zbożowa

Skrzypionka zbożowa (Oulema melanopus) jest chrząszczem żerującym na liściach pszenicy, jęczmienia, owsa, żyta i innych trawach. Największe szkody powodują larwy, które zeskrobują miękisz między nerwami, pozostawiając jasne, podłużne „okienka”. W Polsce znaczenie ochronne ma monitoring liścia flagowego, prawidłowa ocena liczebności larw i uwzględnienie aktywności organizmów pożytecznych.

Dorosłe chrząszcze mają zwykle około 5–6 mm długości. Pokrywy są niebieskozielone lub niebieskie z metalicznym połyskiem, przedplecze i odnóża są czerwonawe, natomiast głowa oraz stopy czarne. Larwy są żółtawobrązowe, z ciemną głową, i często pokrywają się lepką mieszaniną śluzu oraz odchodów, przez co przypominają małe ślimaki.

Gatunek zasiedla przede wszystkim pszenicę, jęczmień, owies i żyto, a także inne trawy oraz niektóre uprawy trawiaste. W Polsce pod nazwą „skrzypionka zbożowa” bywają ujmowane również blisko spokrewnione gatunki, dlatego dorosłego owada warto potwierdzić na podstawie cech morfologicznych.

Chrząszcze wyjadają wąskie, podłużne pasma górnej skórki i miękiszu, pozostawiając białawe lub półprzezroczyste smugi. Larwy zeskrobują miękisz między nerwami, zwykle pozostawiając dolną skórkę. Powstają jasne „okienka”, które po wyschnięciu brązowieją, pękają i mogą się wykruszać.

• białe, podłużne smugi na liściach;
• półprzezroczyste okienka między nerwami;
• czarne, śluzowate larwy na liściach;
• „oszronione” lub wybielone górne partie łanu przy silnym nasileniu;
• możliwe ograniczenie nalewania ziarna, gdy uszkodzony jest liść flagowy.

Podobne uszkodzenia mogą powodować inne owady żujące. Diagnozę należy oprzeć na obecności larw, jaj lub dorosłych chrząszczy.

Główną drogą zasiedlania plantacji jest nalot i przemieszczanie się przezimowanych chrząszczy z trawiastych obrzeży, miedz, zadrzewień, ściółki, samosiewów zbóż i innych osłoniętych miejsc. Później chrząszcze mogą przechodzić na kukurydzę, trawy pastewne, plantacje nasienne traw oraz później dojrzewające zboża.

Ryzyko wzrasta w rzadkich, słabo rozwiniętych łanach oraz przy obfitości młodych liści i samosiewów. Lokalnie znaczenie może mieć także przemieszczanie owadów wraz z porażonym materiałem roślinnym, jednak zasadniczym mechanizmem jest aktywny lot dorosłych chrząszczy.

W Polsce gatunek rozwija zwykle jedno pokolenie w roku. Chrząszcze zimują w ściółce, darni, trawach, na obrzeżach pól i w innych osłoniętych miejscach. Wiosną, po kilku cieplejszych dniach, przemieszczają się na zboża, żerują, kopulują i składają jaja pojedynczo lub w małych szeregach na górnej stronie liści, często wzdłuż nerwu głównego.

Jaja ciemnieją przed wylęgiem. Larwy żerują przez około 10–14 dni, choć tempo rozwoju zależy od temperatury i pogody. Dojrzałe larwy schodzą do gleby i tam się przepoczwarzają. Nowe chrząszcze pojawiają się zwykle późną wiosną lub na początku lata, krótko żerują na zbożach i trawach, a następnie przechodzą w okres spoczynku letniego i jesienią wybierają miejsca zimowania.

Najpierw potwierdź obecność larw, a następnie wykonaj systematyczny monitoring całej plantacji. Szczególne znaczenie ma okres od pojawienia się larw do fazy kłoszenia i nalewania ziarna, gdy uszkodzenie liścia flagowego może silniej ograniczać plon niż żerowanie na starszych liściach.

• licz larwy na określonej liczbie losowo wybranych źdźbeł w kilku częściach pola;
• oddzielaj uszkodzenia starych liści od świeżego żerowania liści flagowych;
• uwzględniaj pogodę, potencjał plonowania oraz obecność parazytoidów i drapieżców;
• zabieg chemiczny rozważaj dopiero po przekroczeniu lokalnie przyjętego progu i po sprawdzeniu aktualnej rejestracji.

Oprysk wykonany zbyt wcześnie może nie objąć później wylęgających się larw, a zabieg przeciwko samym chrząszczom nie zawsze rozwiązuje problem. Stosuj wyłącznie produkt dopuszczony w Polsce do konkretnej uprawy i zwalczania danego szkodnika, zgodnie z aktualną etykietą.

Najważniejsze jest zachowanie i obserwowanie naturalnych wrogów. Parazytoidy jaj i larw oraz drapieżce, takie jak biedronki, złotooki i chrząszcze biegaczowate, mogą ograniczać populację szkodnika.

• unikaj nieuzasadnionych zabiegów szerokospektralnymi insektycydami;
• utrzymuj zróżnicowane, kwitnące elementy krajobrazu na obrzeżach gospodarstwa, bez dopuszczania do zachwaszczenia łanu;
• regularnie lustruj liście i zapisuj liczebność larw oraz obecność parazytoidów;
• usuwaj samosiewy zbóż i ograniczaj ciągłość żywicieli, jednocześnie nie niszcząc całkowicie siedlisk organizmów pożytecznych.

Biologiczne preparaty mikrobiologiczne mogą mieć ograniczoną lub zależną od warunków skuteczność; ich użycie wymaga sprawdzenia aktualnej rejestracji i etykiety w Polsce.

Zakładaj możliwie wyrównany, zwarty i dobrze odżywiony łan, dostosowując termin siewu, obsadę, głębokość siewu i nawożenie do stanowiska oraz zaleceń dla regionu. Unikaj nadmiernego opóźniania siewu i stresu suszowego, jeśli możliwe jest racjonalne nawadnianie.

• rozpocznij lustrację od brzegów pól, miejsc rzadkich i pasów przy zadrzewieniach;
• sprawdzaj górne liście, jaja, larwy i świeże okienka żerowania;
• monitoruj samosiewy pszenicy, jęczmienia, owsa i inne trawy w pobliżu plantacji;
• stosuj zmianowanie i ograniczaj niepotrzebną ciągłość upraw zbożowych;
• wybieraj odmiany dobrze przystosowane do lokalnych warunków; częściowa odporność związana z owłosieniem liści bywa zależna od odmiany i regionu.

Orientacyjne progi ekonomicznej szkodliwości stosowane w polskiej praktyce wynoszą około 1–1,5 larwy na źdźbło zbóż ozimych oraz 0,5–1 larwy na źdźbło zbóż jarych, lecz decyzję należy korygować według gatunku, fazy rozwojowej, kondycji łanu, wartości plonu i aktywności wrogów naturalnych.

• Największy wpływ na plon ma żerowanie larw na liściu flagowym i podflagowym, ponieważ liście te intensywnie uczestniczą w nalewaniu ziarna.
• Ciemna, błyszcząca powłoka larwy składa się głównie ze śluzu i odchodów i utrudnia jej rozpoznanie jako larwy chrząszcza.
• Liczebność skrzypionek może być silnie ograniczana przez parazytoidy jaj i larw oraz drapieżne owady.
• W Polsce ważnymi gospodarczo skrzypionkami są także inne gatunki rodzaju Oulema, których objawy żerowania mogą być bardzo podobne.