Zgorzel kory topoli i wierzby

Zgorzel kory topoli i wierzby to choroba drewna i kory wywoływana przez Cytospora chrysosperma, dawniej wiązana także z formą płciową Valsa sordida. Najczęściej rozwija się na drzewach osłabionych suszą, mrozem, przesadzaniem lub uszkodzeniami. Na gałęziach i pniach pojawiają się zapadnięte nekrozy, pęknięcia kory, czerwienienie drewna oraz stopniowe zamieranie części korony.

Zgorzel kory topoli i wierzby poraża korę, miazgę i zewnętrzne partie drewna. Największe znaczenie ma na topolach, osikach, mieszańcach topoli oraz wierzbach, zwłaszcza gdy drzewa rosną w nieodpowiednim siedlisku albo zostały osłabione.

Patogen może zasiedlać martwą korę, a następnie przechodzić do żywych tkanek przez rany, pęknięcia mrozowe, blizny po liściach lub uszkodzenia mechaniczne. Rozległe nekrozy mogą opasać gałąź lub pień i przerwać transport wody oraz asymilatów. Objawy bywają podobne do powodowanych przez inne grzyby zgorzelowe, dlatego pewne oznaczenie gatunku wymaga badania laboratoryjnego.

Początkowo widoczne są lekko zapadnięte, eliptyczne lub wydłużone, czerwonobrązowe plamy na gałęziach i pniach. Kora może ciemnieć, pękać, wyglądać na nasiąkniętą wodą lub stopniowo zasychać i wykruszać się.

Powyżej lub poza zgorzelą liście więdną, a gałąź zamiera. Wiosną zamierające pędy mogą mieć ceglastoczerwone zabarwienie, później stają się brunatne. Po deszczu z martwej kory mogą wydobywać się żółte, pomarańczowe albo czerwonawe, lepkie nitki zarodników. Widać też czasem drobne czarne, punktowe piknidia.

U młodych topoli i zrzezów rozwija się tzw. czarna łodyga: ciemne, wodniste nekrozy zaczynają się przy cięciach, przetchlinkach lub bliznach liściowych.

Zakażenia powstają najczęściej przez rany po cięciu, złamane konary, pozostawione czopy, pęknięcia mrozowe, oparzenia słoneczne, blizny po liściach, uszkodzenia owadów i urazy mechaniczne. Ryzyko rośnie, gdy drzewo cierpi z powodu suszy, przesadzenia, uszkodzeń korzeni, złego odwodnienia gleby, defoliacji lub skrajnych temperatur.

W wilgotnej pogodzie zarodniki są uwalniane z owocników i przenoszone przez deszcz, wiatr z kroplami wody oraz zakażone narzędzia. Martwe gałęzie i fragmenty kory pozostawione pod drzewem stanowią ważne źródło inokulum.

Grzyb zimuje jako grzybnia i zarodniki w porażonej korze oraz drewnie. Owocniki rozwijają się przede wszystkim w martwych i zamierających tkankach. Po ich zwilżeniu piknidia uwalniają bezbarwne, jednokomórkowe konidia w lepkich żółtych do czerwonych nitkach; w odpowiednich warunkach mogą powstawać również struktury płciowe uwalniające askospory.

Zakażenie następuje przez świeże lub starsze rany. Grzyb przerasta korę, miazgę i zewnętrzne drewno, a zgorzele często powiększają się jesienią, zimą i wczesną wiosną. W czasie ciepłej, wilgotnej pogody rozwój oraz rozprzestrzenianie mogą przyspieszać. Zgorzel może w końcu opasać gałąź albo pień.

Nie ma pewnej metody, która usunęłaby ustaloną zgorzel z dużego pnia lub konaru. Przy miejscowym porażeniu należy wyciąć chore gałęzie z zapasem zdrowego drewna, zwykle co najmniej 10–15 cm poniżej widocznej granicy nekrozy, jeśli pozwala na to bezpieczeństwo. Gałęzie wyrastające z pnia najlepiej usuwać przy prawidłowo zlokalizowanej obrączce gałęziowej, bez pozostawiania czopa.

Cięcie wykonywać w suchej pogodzie, dezynfekować narzędzia między cięciami i usuwać odpady poza obręb korony. Nie kompostować porażonych gałęzi. Przy rozległej zgorzeli pnia, szybkim zamieraniu korony, dużych ubytkach kory lub zagrożeniu złamaniem potrzebna jest ocena certyfikowanego arborysty. Zabiegi powinny przede wszystkim usuwać źródła infekcji i poprawiać warunki wzrostu pozostałych tkanek.

Najskuteczniejsze działania bez chemii polegają na połączeniu higieny i poprawy kondycji drzewa:

• wycinać martwe oraz silnie porażone gałęzie do zdrowego drewna, o ile pozwala na to bezpieczeństwo i pokrój drzewa;
• wykonywać cięcie w suchy dzień, bez pozostawiania długich czopów, a narzędzia czyścić i dezynfekować między cięciami;
• usuwać porażone drewno z terenu i nie dodawać go do zwykłego kompostu;
• podczas suszy podlewać głęboko strefę korzeniową, unikając zarówno przesuszenia, jak i długotrwałego zalania;
• stosować ściółkę organiczną na powierzchni gleby, pozostawiając wolny pas wokół pnia;
• chronić korę przed kosiarkami, podkaszarkami, pracami budowlanymi i uszkodzeniami zwierząt.

• dobierać gatunki i odmiany topoli oraz wierzb odpowiednie do stanowiska i lokalnych warunków Polski;
• kontrolować wilgotność gleby w czasie letnich susz, podlewając rzadziej, lecz obficiej;
• unikać stałego podmakania, ugniatania gleby i uszkadzania korzeni;
• nie stosować silnego ogławiania ani niepotrzebnych cięć;
• ciąć prawidłowo, przy suchej pogodzie, z zachowaniem obrączki gałęziowej;
• zabezpieczać pnie i konary przed sprzętem ogrodniczym oraz pracami budowlanymi;
• sprawdzać materiał szkółkarski i zrzezy, odrzucając rośliny z czarnymi nekrozami, zgorzelami lub zamierającymi pędami;
• regularnie usuwać martwe gałęzie, szczególnie po suszy, wichurach i mrozach.

• W polskiej literaturze choroba jest znana jako zgorzel kory topoli i wierzby, a forma płciowa patogenu była opisywana jako Valsa sordida.
• Obecność Cytospora często wskazuje na wcześniejszy stres drzewa, a nie na jedyną przyczynę jego zamierania.
• Współczesne badania molekularne wykazują, że pod nazwą Cytospora kryje się wiele blisko spokrewnionych gatunków, dlatego historyczne listy gospodarzy mogą wymagać ostrożnej interpretacji.
• Największe znaczenie praktyczne ma szybkie usunięcie martwych i silnie porażonych gałęzi, zanim staną się źródłem dużej ilości zarodników.