Wirus zwykłej mozaiki fasoli

Wirus zwykłej mozaiki fasoli (BCMV) jest chorobą wirusową, szczególnie ważną na fasoli zwyczajnej. Zakażone rośliny tworzą jasno- i ciemnozielone wzory na liściach, mogą mieć liście pomarszczone, zwinięte i zdeformowane, słabiej rosnąć oraz zawiązywać mniej strąków. Wirus często pochodzi z nasion, a następnie rozprzestrzenia się przez mszyce. Objawy nie są jednak jednoznaczne.

BCMV zakaża roślinę systemicznie i najczęściej ujawnia się na fasoli zwyczajnej (Phaseolus vulgaris). Na liściach pojawiają się nieregularne, jasno- i ciemnozielone pola, czasem z przejaśnieniem lub pasmowaniem nerwów. Młode liście mogą być pofałdowane, pęcherzykowate, pomarszczone i podwinięte.

Wczesne zakażenie zwykle ma większe znaczenie gospodarcze: rośliny są niższe, mają skrócone międzywęźla, słabiej kwitną i zawiązują mniej strąków. Nasilenie zależy od szczepu wirusa, odmiany, wieku rośliny i warunków środowiska. Sama mozaika nie wystarcza do pewnego rozpoznania.

• nieregularna jasno- i ciemnozielona mozaika lub cętkowanie liści;
• przeświecanie, rozjaśnienie albo pasmowanie nerwów;
• marszczenie, pofałdowanie, pęcherzykowatość, puckering i podwijanie liści;
• deformacja młodych liści oraz skrócone międzywęźla;
• karłowacenie, szczególnie po zakażeniu we wczesnej fazie;
• słabsze kwitnienie, zawiązywanie strąków i rozwój nasion;
• sporadycznie przebarwienia strąków lub nasion.

Niektóre odmiany mogą wykazywać łagodne objawy albo pozostawać pozornie zdrowe, nadal stanowiąc źródło wirusa. Silna nekroza nerwów, gwałtowne więdnięcie i zamieranie bardziej sugerują reakcję związaną z BCMNV niż typowy przebieg BCMV, ale nie są samodzielnym kryterium diagnostycznym.

Czynnikiem sprawczym jest dodatnio-sensowny, jednoniciowy wirus RNA z rodziny Potyviridae, rodzaju Potyvirus. Najważniejsze drogi rozprzestrzeniania to:

• nasiona – zakażony materiał może dać chore siewki;
• mszyce – między innymi mszyca burakowa, mszyca lucernowa, mszyca grochowa, mszyca ziemniaczana i mszyca brzoskwiniowa mogą przenosić wirusa w sposób nietrwały;
• kontakt mechaniczny – sok roślinny na dłoniach, narzędziach lub odzieży może mieć znaczenie przy intensywnym dotykaniu i pielęgnacji;
• źródła wtórne – chore samosiewy fasoli oraz wybrane zakażone rośliny bobowate.

Mszyce mogą przenosić BCMV bardzo szybko, dlatego insektycyd nie zapewnia pełnej ochrony przed każdą pojedynczą transmisją.

Wirus może znajdować się w zakażonym nasieniu i przejść do siewki już podczas wschodów. Takie rośliny często od początku wykazują mozaikę, deformację liści lub zahamowanie wzrostu.

Mszyce nabywają wirusa podczas krótkiego nakłucia zakażonego liścia i mogą przekazać go następnej roślinie podczas kolejnych prób żerowania. Jest to transmisja nietrwała, dlatego wirus może rozprzestrzeniać się szybko, zanim mszyce zostaną zauważone. Następnie BCMV przemieszcza się z komórki do komórki i systemicznie przez roślinę, a objawy często stają się wyraźniejsze na rozwijających się, młodych liściach.

Ekspresja choroby zmienia się zależnie od szczepu, odmiany i temperatury. Przy podejrzeniu nietypowego lub ciężkiego przebiegu warto wykonać test ELISA albo RT-PCR.

Zakażonej rośliny nie da się wyleczyć. Jeśli objawy są nieliczne i typowe, usuń roślinę z całym systemem korzeniowym, włóż do worka i wyrzuć zgodnie z lokalnymi zasadami gospodarowania odpadami zielonymi. Nie odkładaj jej na kompost.

Przy większej liczbie objawów pobierz liść z wyraźnych, świeżych przyrostów i zleć badanie w laboratorium fitopatologicznym. Jest to szczególnie ważne przed zbiorem nasion, przy silnej nekrozie lub gdy trzeba odróżnić BCMV od BCMNV i innych wirusów. Po zbiorze usuń resztki fasoli oraz samosiewy i w następnym sezonie użyj zdrowego materiału siewnego oraz odmiany o odpowiedniej odporności.

Najskuteczniejsza ochrona ekologiczna polega na ograniczaniu źródeł wirusa, a nie na „leczeniu” zakażonych roślin.

• Wysiewaj kwalifikowany, przebadany materiał siewny z wiarygodnego źródła; nie zbieraj nasion z roślin wykazujących mozaikę.
• Wybieraj odmiany fasoli z udokumentowaną odpornością na BCMV, sprawdzając jednocześnie informacje o możliwej podatności na BCMNV.
• Usuwaj chore rośliny wraz z korzeniami, najlepiej po zwilżeniu liści; materiał pakuj i wyrzucaj, zamiast kompostować.
• Usuwaj samosiewy fasoli oraz ograniczaj chwasty bobowate w sąsiedztwie zagonu.
• Stosuj włókninę lub siatkę ochronną nad młodą fasolą, szczególnie w początkowej fazie wzrostu, oraz kontroluj jej podparcie i szczelność.
• Pracuj od roślin zdrowych do podejrzanych, myj ręce i czyść narzędzia po kontakcie z roślinami.

W Polsce wysiewaj zdrowe nasiona pochodzące z pewnego obrotu i zachowuj etykiety partii. Nie przeznaczaj do siewu nasion z roślin o mozaikowych lub zdeformowanych liściach. Wybieraj odmiany z potwierdzoną odpornością na BCMV, pamiętając, że reakcja może zależeć od szczepu.

• Nie zagęszczaj nadmiernie roślin i utrzymuj dobrą przewiewność zagonu.
• Regularnie oglądaj siewki i młode liście, zwłaszcza od maja do sierpnia oraz po pojawieniu się mszyc.
• Usuwaj rośliny z powtarzalną mozaiką i silną deformacją, zanim staną się znacznym źródłem wirusa.
• Likwiduj samosiewy fasoli po zbiorze i ograniczaj pobliskie chwasty bobowate.
• Nie przenoś soków roślinnych na zdrowe rośliny podczas ogławiania, podwiązywania ani zbioru.
• W uprawie działkowej stosuj zmianowanie i nie zakładaj kolejnego zagonu fasoli bezpośrednio przy silnie porażonej uprawie.

• BCMV może być przenoszony z nasion, więc objawy mogą pojawić się jeszcze przed intensywną aktywnością mszyc.
• Mszyca może przekazać wirusa podczas krótkiego nakłucia, dlatego samo późniejsze zwalczanie wektora nie zawsze zapobiega infekcji.
• Odporność odmianowa jest zależna od szczepu wirusa i nie oznacza odporności na wszystkie wirusy powodujące mozaikę fasoli.
• BCMNV może wywoływać podobne objawy, a u niektórych odmian także silną reakcję nekrotyczną.
• Zakres gospodarzy obejmuje przede wszystkim fasolę zwyczajną, ale potwierdzano także zakażenia wybranych innych roślin, między innymi z rodzajów Arachis i Vigna.