Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni oraz fuzarioza kłosów zbóż

Fusarium culmorum to patogeniczny grzyb związany z glebą, nasionami i resztkami pożniwnymi, najczęściej atakujący pszenicę oraz inne zboża drobnoziarniste. Powoduje zgorzel siewek, korzeni i podstawy źdźbła, a w wilgotnych warunkach podczas kwitnienia może uczestniczyć w fuzariozie kłosów. Objawy nakładają się na choroby powodowane przez inne gatunki Fusarium, dlatego pewne rozpoznanie często wymaga badań laboratoryjnych.

Choroba obejmuje przede wszystkim fuzaryjną zgorzel podstawy źdźbła i korzeni, zgorzel siewek oraz, w odpowiednich warunkach, udział F. culmorum w fuzariozie kłosów. Patogen zasiedla korzenie, międzywęźle podkoronowe, koronę i dolną część źdźbła. U pszenicy porażenie może rozpocząć się już podczas kiełkowania, natomiast objawy na kłosach pojawiają się zwykle w okresie kwitnienia i wczesnego rozwoju ziarna.

W Polsce znaczenie choroby jest zmienne i zależy m.in. od częstotliwości uprawy zbóż, pozostawiania zakażonych resztek, jakości materiału siewnego oraz stresu suszy. Fuzarioza kłosów jest chorobą kompleksową, w której oprócz F. culmorum występują również inne gatunki Fusarium, dlatego identyfikacja konkretnego sprawcy wymaga izolacji lub testów molekularnych.

Objawy zależą od wieku rośliny i miejsca infekcji:

• gnicie nasion, słabe wschody, zamieranie siewek przed lub po wschodach;
• brunatne do czekoladowobrunatnych przebarwienia korzeni, międzywęźla podkoronowego, korony i dolnej części źdźbła;
• czerwonawa, różowa lub łososiowa grzybnia widoczna pod pochwami liści albo na silnie porażonych tkankach;
• karłowacenie, zamieranie pojedynczych pędów, przedwczesne dojrzewanie i pogorszenie wypełnienia ziarna;
• pojedyncze przedwcześnie wybielone kłosy, szczególnie wyraźne podczas suszy lub upału;
• na kłosach: przedwczesne bielenie kłosków, pomarańczoworóżowe sporodochia w ciepłej i wilgotnej pogodzie, pomarszczone lub odbarwione ziarniaki.

Podobne objawy mogą powodować inne gatunki Fusarium, łamliwość podstawy źdźbła, zgorzel podstawy źdźbła, zgorzel korzeni, rizoktonioza, łamliwość źdźbła, uszkodzenia owadów, niedobory pokarmowe i susza. Warto rozszczepić dolną część źdźbła i obejrzeć koronę, ale do potwierdzenia gatunku należy przekazać reprezentatywny materiał do laboratorium fitopatologicznego.

Źródłem choroby są przede wszystkim zakażone nasiona, gleba oraz resztki pożniwne zbóż, szczególnie pszenicy i innych traw. Inokulum gromadzi się przy częstej uprawie zbóż po sobie, w monokulturze i przy pozostawianiu dużej ilości zakażonej słomy. Rozprzestrzenianiu sprzyjają przemieszczanie gleby przez maszyny, transport resztek, woda rozbryzgowa, samosiewy zbóż i trawy.

Infekcję korzeni i korony ułatwiają uszkodzenia, słabe wschody, niedobory pokarmowe, susza oraz późniejszy stres cieplny. W przypadku fuzariozy kłosów zarodniki pochodzące z resztek mogą być przenoszone na kłosy przez wiatr i deszcz. Wilgotna pogoda w okresie kwitnienia zwiększa ryzyko infekcji. Porażone ziarno może zawierać mykotoksyny, lecz ich poziom zależy od gatunku i izolatu grzyba, odmiany oraz przebiegu pogody.

Grzyb przetrwa między sezonami jako grzybnia i zarodniki w glebie, na nasionach oraz w resztkach pożniwnych. Po wysiewie może porażać kiełkujące ziarniaki, korzenie i podstawę młodych roślin. Następnie kolonizuje tkanki korony i dolnej części źdźbła; objawy często nasilają się później, gdy rośliny cierpią z powodu niedoboru wody lub wysokiej temperatury.

Inokulum przemieszcza się z glebą, resztkami roślinnymi, nasionami, sprzętem i wodą rozbryzgową. W okresie kłoszenia i kwitnienia zarodniki z resztek mogą docierać na odsłonięte kłoski. Wilgoć z opadów, rosy lub nawadniania oraz wysoka wilgotność powietrza ułatwiają infekcję kłosa. Udział infekcji odglebowej i kłosowej zależy od fazy rozwojowej, pogody, resztek pożniwnych i właściwości konkretnego izolatu.

Po stwierdzeniu objawów na korzeniach i podstawie źdźbła możliwości ratowania silnie porażonych roślin są ograniczone. Należy ocenić skalę problemu, pobrać rośliny z pogranicza zdrowej i chorej strefy oraz potwierdzić sprawcę w laboratorium, ponieważ sam wygląd zmian nie odróżnia pewnie F. culmorum od innych patogenów.

W bieżącym łanie należy ograniczać dalszy stres: zapewnić roślinom dostęp do wody tam, gdzie jest to technicznie i ekonomicznie możliwe, unikać uszkadzania korzeni oraz korygować potwierdzone niedobory. Zabiegi nalistne wykonane po rozwoju zgorzeli korzeni zwykle nie cofają uszkodzeń tkanek przyziemnych. Przy zagrożeniu fuzariozą kłosów decyzję o ochronie należy opierać na lokalnym monitoringu, fazie kwitnienia, pogodzie i aktualnej etykiecie środka dopuszczonego w Polsce.

Po zbiorze oddzielić ziarno podejrzane od zdrowego, ograniczyć jego pylenie i przeznaczenie bez badań jakościowych. Partie kierowane na cele spożywcze lub paszowe należy oceniać zgodnie z obowiązującymi wymaganiami dotyczącymi mykotoksyn.

W gospodarstwach ekologicznych i w integrowanej ochronie podstawą jest ograniczanie inokulum oraz poprawa kondycji roślin:

• stosować zdrowy, kwalifikowany materiał siewny; podejrzane partie poddać ocenie laboratoryjnej;
• wydłużać zmianowanie i wprowadzać rośliny niebędące zbożami, zwłaszcza gatunki liściaste;
• unikać następstwa pszenicy po pszenicy oraz częstego następstwa innych zbóż na silnie porażonych polach;
• rozdrabniać i równomiernie przyspieszać rozkład resztek pożniwnych, ograniczać ich przemieszczanie na zdrowe pola oraz czyścić sprzęt;
• zwalczać samosiewy zbóż i trawy mogące podtrzymywać inokulum;
• utrzymywać prawidłowe pH, strukturę gleby, nawożenie i obsadę, unikając zarówno niedożywienia, jak i nadmiernego zagęszczenia łanu;
• preparaty biologiczne do zaprawiania nasion lub ochrony kłosa stosować tylko wtedy, gdy są legalnie dopuszczone w Polsce do danej uprawy i mają potwierdzoną etykietą skuteczność.

Najważniejsza jest strategia integrowana, ponieważ pojedynczy zabieg rzadko zapewnia pełną ochronę:

• siać zdrowy, kwalifikowany i odpowiednio przechowywany materiał siewny; w razie podejrzenia zgorzeli siewek zlecić badanie nasion;
• stosować zmianowanie z udziałem roślin niebędących zbożami i unikać zwartego następstwa pszenicy oraz innych zbóż;
• wybierać odmiany o możliwie dobrej, lokalnie potwierdzonej tolerancji na fuzariozę kłosów i choroby podstawy źdźbła; odporność jest zazwyczaj niepełna;
• ograniczać samosiewy zbóż i trawy na miedzach oraz w łanie;
• utrzymywać zbilansowane nawożenie, prawidłową obsadę i strukturę gleby, aby zmniejszyć stres suszy i uszkodzenia korzeni;
• czyścić kombajn, siewnik i narzędzia po pracy na porażonym polu oraz nie przenosić skażonej gleby;
• monitorować prognozy opadów i wilgotności w okresie kłoszenia i kwitnienia, a po zbiorze kontrolować jakość ziarna.

• Fusarium culmorum jest jednym z ważnych sprawców zgorzeli korzeni i podstawy źdźbła zbóż, ale w polu często występuje razem z innymi gatunkami Fusarium.
• Ten sam gatunek może być związany zarówno z infekcją tkanek przyziemnych, jak i z fuzariozą kłosów.
• Przedwcześnie białe kłosy nie są objawem wyłącznie jednej choroby; ich obecność powinna skłonić do oceny korony, korzeni i dolnego źdźbła.
• Porażone ziarno może mieć obniżoną wartość technologiczną i wymagać oceny pod kątem mykotoksyn zgodnie z procedurami jakości pasz i żywności.
• Odporność odmianowa jest zwykle częściowa, dlatego najskuteczniejsza jest kombinacja zmianowania, zdrowego materiału siewnego, ograniczania stresu i monitoringu pogody.