Zwójka krzyżóweczka
Szkodnik

Zwójka krzyżóweczka

Lobesia botrana
W skrócie

Krótkie przedstawienie: Zwójka krzyżóweczka

Zwójka krzyżóweczka, Lobesia botrana, jest motylem z rodziny zwójkowatych, którego gąsienice żerują przede wszystkim na kwiatostanach i jagodach winorośli. Wczesne pokolenie niszczy kwiaty, a późniejsze drąży zielone i dojrzewające jagody. Przędza, odchody i uszkodzenia sprzyjają rozwojowi szarej pleśni oraz innych zgnilizn gron.

Szybka identyfikacja

Typowe warunki

Dotknięte części roślinyKwiatostany winorośli, szypułki, zielone jagody oraz dojrzewające grona; sporadycznie kwiaty i owoce innych udokumentowanych gospodarzy.
Korzystne warunkiCiepła, raczej sucha pogoda sprzyja szybkiemu rozwojowi i większej liczbie pokoleń. Ryzyko zwiększają zwarte grona, gęsta korona, osłonięte stanowiska, sąsiedztwo porażonych roślin oraz przemieszczanie zainfekowanych owoców lub materiału roślinnego.
Poradnik roślinny

Przegląd

Zwójka krzyżóweczka (Lobesia botrana, Tortricidae) to niewielki motyl, którego larwy żerują głównie na organach generatywnych roślin. Najważniejszym gospodarzem jest winorośl właściwa (Vitis vinifera), a szkodnik ma szczególne znaczenie w cieplejszych regionach uprawy winorośli.

Dorosłe motyle mają kremowo-brązowe, nakrapiane przednie skrzydła składane dachówkowato nad ciałem. Gąsienice są zmiennej barwy — od żółtawobrązowej do ciemniejszej — dlatego samo oznaczenie larwy w terenie bywa niewiarygodne. Jaja są składane pojedynczo, a nie w dużych, zachodzących na siebie złożach.

W Polsce podobne uszkodzenia mogą powodować także inne zwójkowate, zwłaszcza zwójka kwasigroneczka (Eupoecilia ambiguella). W przypadku nietypowego lub nasilonego wystąpienia warto zabezpieczyć próbkę i skonsultować ją z doradcą ochrony roślin lub właściwą jednostką fitosanitarną.

Poradnik roślinny

Objawy i rozpoznawanie

Na początku sezonu młode gąsienice łączą przędzą kwiaty, pąki i szypułki, tworząc luźne oprzędy w obrębie kwiatostanu. Uszkodzone części mogą zasychać, a zawiązywanie jagód bywa ograniczone.

W późniejszych pokoleniach larwy wgryzają się do zielonych lub dojrzewających jagód. Widoczne są otwory wejściowe, przędza, odchody, wydrążone lub zapadające się jagody oraz wyciekanie soku. W obrębie gron często pojawiają się wtórne zgnilizny, w tym szara pleśń wywoływana przez Botrytis cinerea, a także inne grzyby zasiedlające uszkodzone owoce.

Jaja są pojedyncze, płaskie i soczewkowate. Początkowo są jasne i opalizujące, później żółkną, a przed wylęgiem może być widoczna ciemna kapsuła głowowa larwy.

Poradnik roślinny

Przyczyny i rozprzestrzenianie

Bezpośrednią przyczyną szkód jest żerowanie gąsienic na kwiatach i owocach. Larwy przemieszczają się do wnętrza kwiatostanów i jagód, gdzie osłaniają się przędzą oraz resztkami roślinnymi.

Lokalnemu rozprzestrzenianiu sprzyjają niechronione krzewy w pobliżu plantacji, zaniedbane winorośle i alternatywne rośliny żywicielskie. Na większe odległości szkodnik może być przenoszony z porażonymi gronami, sadzonkami, fragmentami pędów, opakowaniami i sprzętem używanym podczas zbioru.

W Polsce nie należy utożsamiać każdego oprzędu w gronie ze zwójką krzyżóweczką. Potwierdzenie gatunku ma znaczenie, ponieważ inne zwójkowate mogą występować częściej i wymagać odmiennego terminu monitoringu.

Poradnik roślinny

Cykl życia i przetrwanie

W warunkach europejskich gatunek zimuje przede wszystkim w stadium poczwarki, w jedwabistym kokonie pod korą winorośli, w szczelinach podpór, w spękaniach gleby lub innych osłoniętych miejscach. Motyle pojawiają się po okresie wiosennego ocieplenia, zwykle przed kwitnieniem winorośli. Samice składają jaja pojedynczo na częściach kwiatostanów, jagodach i innych odpowiednich powierzchniach.

Pierwsze pokolenie żeruje w kwiatostanach, drugie w rozwijających się zielonych jagodach, a w cieplejszych rejonach trzecie także w dojrzewających gronach. W polskich warunkach liczba pokoleń zależy od przebiegu pogody i mikroklimatu; pełny rozwój trzech pokoleń nie powinien być przyjmowany automatycznie. W cieple larwy mogą wylęgać się po około 3–5 dniach, natomiast chłodniejsza wiosna wydłuża ten okres.

Dojrzałe larwy opuszczają grono i przędą kokon, w którym przepoczwarczają się. Termin zabiegu, jeśli jest potrzebny, powinien wynikać z obserwacji lotu motyli, obecności jaj i wylęgania larw, a nie wyłącznie z kalendarza.

Poradnik roślinny

Zwalczanie i ochrona

Najpierw potwierdź, że uszkodzenia powoduje Lobesia botrana, a następnie określ stadium rozwoju na podstawie pułapek, obserwacji jaj i kontroli gron. Najłatwiej ograniczać młode larwy przed ich wejściem do wnętrza kwiatostanu lub jagody. Larwy ukryte w gronach są trudniejsze do zwalczenia.

  1. Usuń i zniszcz silnie zasiedlone grona, jeśli liczba roślin jest niewielka i zabieg jest praktycznie wykonalny.
  2. Popraw przewiewność strefy owocowania przez prawidłowe prowadzenie i umiarkowane usuwanie liści, unikając nadmiernego odsłonięcia gron.
  3. W uprawach towarowych oprzyj decyzję o zabiegu na monitoringu oraz lokalnych progach szkodliwości i komunikatach doradczych.
  4. Jeżeli zabieg ochrony roślin jest uzasadniony, wybierz wyłącznie produkt z aktualną rejestracją w Polsce dla winorośli i danego zastosowania, przestrzegając etykiety oraz zasad rotacji mechanizmów działania.

Nie wykonuj oprysków zapobiegawczych według stałego kalendarza, ponieważ może to zwiększać koszty, ryzyko pozostałości i presję odporności.

Poradnik roślinny

Łagodna i biologiczna ochrona

W ochronie ekologicznej i integrowanej najważniejsze jest połączenie monitoringu z ograniczaniem siedlisk sprzyjających szkodnikowi.

  • Stosuj pułapki feromonowe do określania początku i nasilenia lotu samców; interpretuj odłowy razem z kontrolą gron.
  • W dużych, zwartych nasadzeniach można rozważyć metodę dezorientacji samców, jeżeli odpowiednie preparaty i dyspensery są dostępne oraz dopuszczone do stosowania w Polsce.
  • Preparaty mikrobiologiczne zawierające Bacillus thuringiensis mogą być przydatne przeciwko młodym larwom, zanim wejdą głęboko w grona; skuteczność zależy od właściwego terminu i dokładnego pokrycia.
  • Chroń pasożytnicze błonkówki, drapieżne pluskwiaki, pajęczaki i inne organizmy pożyteczne, ograniczając zabiegi rutynowe i szerokospektralne.
  • Silnie zasiedlone grona oraz opadłe lub zmumifikowane owoce usuwaj i niszcz, zamiast pozostawiać je pod krzewami.
Poradnik roślinny

Zapobieganie

Od fazy kwitnienia do zbioru regularnie kontroluj kwiatostany i grona. Szukaj pojedynczych jaj, świeżej przędzy, odchodów, otworów w jagodach oraz pierwszych objawów gnicia. Prowadź zapisy obserwacji i odłowów, aby rozpoznać rzeczywisty termin zagrożenia.

  • Prowadź krzewy tak, aby grona były możliwie dobrze przewietrzane i dostępne do lustracji.
  • Unikaj nadmiernego zagęszczenia latorośli i liści w strefie owocowania, szczególnie na stanowiskach ciepłych i osłoniętych.
  • Usuwaj porażone, opadłe i zmumifikowane jagody oraz silnie uszkodzone grona.
  • Utrzymuj higienę skrzynek, pojemników i narzędzi używanych przy zbiorze.
  • Materiał rozmnożeniowy i owoce kupuj z wiarygodnego źródła, a nowe rośliny obserwuj po posadzeniu.
  • Nie niszcz całkowicie roślinności towarzyszącej bez potrzeby, ponieważ może wspierać organizmy pożyteczne; jednocześnie kontroluj udokumentowane rośliny żywicielskie w bezpośrednim sąsiedztwie, gdy monitoring wskazuje na ich znaczenie.
Poradnik roślinny

Ciekawostki

  • Największe szkody powodują larwy, nie dorosłe motyle.
  • Winorośl jest głównym gospodarzem, ale udokumentowano również rozwój na wybranych gatunkach z rodzajów Olea, Prunus, Ribes, Actinidia, Diospyros i Punica.
  • Uszkodzenia jagód są groźne podwójnie: powodują bezpośrednią utratę plonu i tworzą miejsca infekcji dla grzybów powodujących zgnilizny gron.
  • Nazwa zwyczajowa może prowadzić do pomyłek, ponieważ podobne określenia stosuje się do innych zwójkowatych winorośli.
  • Znaczenie gatunku jest większe w cieplejszym klimacie, gdzie może rozwinąć więcej pokoleń w jednym sezonie.
Ważna uwaga dotycząca ochrony roślin

Stosuj wyłącznie środki ochrony roślin aktualnie dopuszczone w Polsce do zwalczania danego szkodnika na konkretnej uprawie. Przed użyciem sprawdź aktualną etykietę środka, zakres rejestracji, dawkę, termin i liczbę zabiegów, okres karencji oraz wymagania dotyczące ochrony zapylaczy i organizmów pożytecznych. Nie wykonuj zabiegu wyłącznie na podstawie podobnych objawów — zwójka krzyżóweczka może być mylona z innymi zwójkowatymi.

Rośliny żywicielskie

Rośliny dotknięte problemem

36 powiązana karta

Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.