Wciornastek zachodni

Wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis) jest drobnym, wielożernym szkodnikiem szczególnie ważnym w polskich szklarniach i ogrzewanych tunelach. Żeruje głównie w kwiatach, pąkach oraz na młodych liściach, wywołując srebrzyste blizny, brązowienie i deformacje. Może także przenosić wirusy, dlatego skuteczne ograniczanie populacji wymaga monitoringu i integrowanej ochrony.

Wciornastek zachodni żeruje przede wszystkim w kwiatach, pąkach, młodych liściach i wierzchołkach pędów. Uszkadza komórki powierzchniowe, a następnie wysysa ich zawartość, przez co tkanka przybiera srebrzysty, szary lub brązowawy wygląd. W kwiatach szkodnik często pozostaje ukryty między płatkami i w podstawie organów kwiatowych.

W Polsce największe znaczenie ma w szklarniach i ogrzewanych tunelach, gdzie może rozwijać się przez większą część roku. Na zewnątrz jego trwałe przezimowanie w warunkach Europy Środkowej i Wschodniej jest ograniczone, choć osobniki mogą być okresowo zawlekane na materiale roślinnym lub nalatywać z okolicznych roślin.

Oprócz szkód bezpośrednich gatunek może być wektorem wirusa brązowej plamistości pomidora (TSWV) oraz innych tospowirusów. Sama obecność wciornastków nie potwierdza jednak występowania wirusa.

• Srebrzyste, szare lub brązowe smugi i plamy na liściach oraz płatkach.
• Drobne czarne punkty odchodów na uszkodzonej powierzchni lub wewnątrz kwiatu.
• Deformacje pąków, młodych liści i wierzchołków pędów; kwiaty mogą otwierać się nierówno albo nie rozwijać prawidłowo.
• Na owocach, zwłaszcza po żerowaniu w kwiatach, mogą powstawać korkowate blizny, ordzawienia i jasne obwódki.
• Przy silnym nasileniu następuje zahamowanie wzrostu i deformacja młodych organów.
• Jeżeli dojdzie do przeniesienia wirusa, mogą pojawić się nekrotyczne plamy, brązowienie, pierścienie, więdnięcie lub zamieranie roślin.

Objawy mogą przypominać uszkodzenia powodowane przez inne wciornastki, przędziorki, fitotoksyczność środków ochrony roślin lub zaburzenia fizjologiczne.

Najczęstszym źródłem zawleczenia są porażone sadzonki, rozsada, rośliny ozdobne, kwiaty cięte i materiał rozmnożeniowy. Dorosłe osobniki mogą przechodzić między roślinami z prądem powietrza, na odzieży, narzędziach, opakowaniach i podczas bezpośredniego kontaktu roślin.

Wiosną i latem populację mogą zwiększać kwitnące chwasty oraz inne rośliny żywicielskie w pobliżu szklarni. Po ich skoszeniu, zaschnięciu lub zakończeniu kwitnienia wciornastki mogą przenosić się na uprawę. W szklarni ciągła obecność kwiatów, ciepło i brak przerwy sanitarnej sprzyjają wielokrotnemu rozmnażaniu.

Samica składa jaja wewnątrz tkanki liści, kwiatów, działek kielicha i czasem owoców, dlatego jaja są trudne do zauważenia. Z jaj wylęgają się dwa aktywnie żerujące stadia larwalne. Późniejsze stadia przedpoczwarkowe i poczwarkowe nie żerują i zwykle znajdują się w wierzchniej warstwie podłoża, resztkach roślinnych, przy podstawie liści albo w osłoniętych częściach kwiatu.

W ogrzewanej szklarni rozwój może przebiegać bardzo szybko. W zależności od temperatury i rośliny żywicielskiej jedno pokolenie może pojawić się po około 2–4 tygodniach, natomiast w chłodniejszych warunkach Polski rozwój jest wyraźnie wolniejszy i może trwać około 1–2 miesięcy. W zamkniętej, ogrzewanej uprawie możliwe jest wiele pokoleń w ciągu roku.

Wirus TSWV nabywają przede wszystkim młode stadia larwalne podczas żerowania na zakażonej roślinie; później dorosłe osobniki mogą przenosić wirusa na kolejne rośliny.

Najpierw potwierdź obecność szkodnika: obejrzyj kwiaty i wierzchołki pędów, strząśnij roślinę nad białym papierem oraz analizuj odłowy na tablicach lepowych. Przy podejrzeniu gatunku lub wirusa o znaczeniu produkcyjnym wskazane jest potwierdzenie przez specjalistę.

• Silnie zasiedlone kwiaty, pąki i końcówki pędów usuń i szczelnie zapakuj przed wyniesieniem z uprawy.
• W szklarni rozpocznij biologiczne zwalczanie wcześnie, zanim larwy i dorosłe osobniki ukryją się w dużej liczbie kwiatów.
• Uwzględnij stadia w podłożu; samo opryskiwanie części nadziemnych może nie przerwać cyklu.
• Zabieg chemiczny rozważ dopiero po ocenie liczebności, wartości uprawy i ryzyka transmisji wirusów.
• Jeśli zabieg jest konieczny, przestrzegaj etykiety, chroń zapylacze i organizmy pożyteczne oraz rotuj grupy mechanizmu działania.

Nie ma jednego uniwersalnego progu szkodliwości: zależy on od gatunku i odmiany rośliny, fazy kwitnienia, przeznaczenia plonu oraz obecności wirusów.

W uprawach pod osłonami warto wdrażać biologiczną ochronę zanim populacja silnie wzrośnie. Przeciw młodym larwom stosuje się przede wszystkim drapieżne roztocze, takie jak Neoseiulus cucumeris i Amblyseius swirskii, natomiast pluskwiaki z rodzaju Orius, w tym Orius laevigatus, mogą polować na larwy i osobniki dorosłe w kwiatach.

Stadia znajdujące się w podłożu można uzupełniająco ograniczać preparatami biologicznymi zawierającymi odpowiednie nicienie entomopatogeniczne, jeżeli są dopuszczone do danego zastosowania i warunki wilgotności pozwalają na ich działanie. Skuteczność organizmów pożytecznych zależy od terminu wprowadzenia, temperatury, wilgotności, liczebności szkodnika i wpływu ewentualnych zabiegów chemicznych.

Pomocne są także niebieskie lub żółte tablice lepowe do monitoringu, usuwanie silnie zasiedlonych kwiatów oraz ograniczanie chwastów i resztek roślinnych. Tablice nie zastępują jednak kontroli roślin ani nie zapewniają pełnej ochrony.

• Nową rozsadę, sadzonki i rośliny ozdobne izoluj oraz kontroluj przez kilka tygodni; oglądaj kwiaty, wierzchołki i młode liście przy użyciu lupy.
• Raz w tygodniu strząsaj kwiaty nad białą kartką i sprawdzaj larwy oraz dorosłe wciornastki.
• Rozmieść niebieskie lub żółte tablice lepowe na wysokości roślin; w szklarni kontroluj je co najmniej raz w tygodniu i wymieniaj po zabrudzeniu lub zapełnieniu.
• Stosuj siatki owadobójcze, sprawne zamykanie wietrzników i, jeśli to możliwe, śluzę lub podwójne drzwi.
• Usuwaj porażone kwiaty, resztki roślinne i chwasty wewnątrz oraz bezpośrednio przy szklarni.
• Nie ustawiaj porażonych roślin ozdobnych obok rozsady warzyw i roślin podatnych na wirusy.
• Zachowaj przerwę sanitarną między cyklami uprawy, usuń resztki i oczyść konstrukcję oraz sprzęt.
• Nie stosuj rutynowo nieselektywnych zabiegów, które niszczą organizmy pożyteczne i sprzyjają narastaniu odporności.

• Jaja są zagłębione w tkance roślinnej, więc zwykłe opryskanie powierzchni nie dociera do wszystkich stadiów.
• Wciornastek zachodni jest bardzo polifagiczny; w bazach diagnostycznych odnotowano setki roślin żywicielskich z wielu rodzin.
• Osobniki dorosłe i larwy mogą ukrywać się głęboko w kwiatach oraz zamkniętych pąkach.
• Samce są zazwyczaj mniejsze i jaśniejsze od samic, a w populacji często przeważają samice.
• Rozpoznanie gatunku wyłącznie po kolorze jest zawodne, ponieważ ubarwienie zmienia się zależnie od warunków i populacji.