Wirus pierścieniowej plamistości papai

Wirus pierścieniowej plamistości papai (PRSV) jest destrukcyjną chorobą wirusową papai oraz części roślin dyniowatych. Na liściach tworzy mozaikę, przejaśnienia nerwów i silne deformacje, a na owocach papai charakterystyczne ciemnozielone pierścienie. Wektorem są głównie mszyce, które przenoszą wirusa podczas krótkich nakłuć. Porażonej rośliny nie można wyleczyć.

PRSV jest wirusem RNA o dodatniej polarności z rodzaju Potyvirus. Największe znaczenie gospodarcze ma w ciepłych i subtropikalnych rejonach uprawy papai. W Polsce papaja jest uprawiana przede wszystkim w szklarniach, oranżeriach lub pojemnikach, dlatego ewentualne ognisko wymaga szybkiej izolacji roślin i potwierdzenia laboratoryjnego.

Objawy mogą przypominać inne wirusy dyniowatych, uszkodzenia herbicydowe, żerowanie roztoczy albo zaburzenia odżywiania. Sam wygląd rośliny nie wystarcza do pewnego rozpoznania; przy podejrzeniu warto przesłać próbkę do specjalistycznego laboratorium diagnostycznego.

Na liściach papai pojawia się żółtozielona mozaika, chloroza i przejaśnienie nerwów. Liście są mniejsze, zniekształcone i mają głębiej powcinane klapy. Przy silnym porażeniu najmłodsze liście mogą przyjmować postać nitkowatą lub „sznurowatą”, z niewielką ilością blaszki pozostającą wokół głównych nerwów.

Na ogonkach liściowych i górnej części pnia mogą występować tłustawe, wodniste lub ciemnozielone smugi. Rośliny młode często silnie karłowacieją, tworzą małą koronę i dają niski plon.

Owoce papai mogą mieć ciemnozielone pierścienie, plamy tarczowate lub znaki w kształcie litery C, a także deformacje i obniżoną jakość handlową. Na ogórku, cukinii, dyni, melonie i arbuzie typowe są mozaika, pofałdowanie, deformacja i zwężenie liści oraz skarłowacenie i zniekształcenie owoców. Objawy te nakładają się na objawy innych wirusów, dlatego wymagają ostrożnej interpretacji.

Główną drogą przenoszenia są mszyce, między innymi mszyca brzoskwiniowa, mszyca bawełniana i inne gatunki zdolne do krótkiego pobrania oraz przekazania wirusa. Wirus nie namnaża się w mszycy i jest w niej zatrzymywany krótko.

Ryzyko rośnie przy sąsiedztwie zakażonej papai, dyniowatych lub samosiewów, przy dużej migracji uskrzydlonych mszyc oraz przy następujących po sobie uprawach podatnych gatunków. Możliwe jest także przeniesienie mechaniczne z sokiem roślinnym przez ręce, noże i narzędzia. Nie należy zakładać, że nasiona papai lub dyniowatych są typową i główną drogą szerzenia PRSV; materiał rozmnożeniowy powinien jednak pochodzić ze sprawdzonego źródła.

Wirus namnaża się i przemieszcza systemicznie w żywej, zakażonej roślinie; nie tworzy zarodników ani nie przechodzi cyklu rozwojowego w owadzie. Mszyca pobiera wirusa podczas bardzo krótkiego nakłucia chorej rośliny, a następnie może przekazać go kolejnej roślinie podczas następnych prób żerowania. Jest to transmisja nietrwała, niekrążeniowa i niepropagatywna.

Po zakażeniu nowa roślina staje się źródłem wirusa dla kolejnych mszyc. Najcięższe skutki występują zwykle wtedy, gdy papaja zostanie porażona w młodym stadium. Typ PRSV-P zakaża papaję i dyniowate, natomiast PRSV-W jest przede wszystkim wirusem dyniowatych i nie poraża papai. Rozróżnienie typu na podstawie samych objawów jest niewiarygodne.

Nie istnieje leczenie, które eliminuje PRSV z zakażonej rośliny. Fungicydy, bakteriocydy, nawozy dolistne i „wzmacniacze” nie cofają infekcji wirusowej. W małej szklarni lub kolekcji najlepiej szybko usunąć rośliny z wyraźnymi objawami ogólnymi, zwłaszcza młodą papaję, która może stać się silnym źródłem wirusa.

Roślinę wyjmij wraz z możliwie dużą ilością systemu korzeniowego, zamknij w worku i usuń zgodnie z lokalnymi zasadami gospodarowania bioodpadami. Nie kompostuj jej i nie pozostawiaj resztek przy uprawie. Zdezynfekuj narzędzia, rękawice, stoły i powierzchnie robocze, a następnie przez kilka tygodni obserwuj rośliny sąsiednie.

W uprawach dyniowatych usuwaj silnie porażone egzemplarze, ograniczaj źródła inokulum i prowadź ochronę mszyc zgodnie z zasadami integrowanej ochrony. Jeżeli rozpoznanie ma znaczenie handlowe lub fitosanitarne, przed likwidacją pobierz reprezentatywną próbkę do badania.

Nie ma biologicznego preparatu, który usuwa PRSV z zakażonej rośliny. W ochronie ekologicznej i integrowanej najważniejsze są działania zapobiegawcze:

• kupuj zdrowe, wiarygodnego pochodzenia sadzonki papai i materiał siewny; nie wprowadzaj roślin z objawami mozaiki lub deformacji;
• regularnie oglądaj młode liście oraz spód liści pod kątem mszyc i roślin z objawami;
• natychmiast izoluj i usuń silnie porażone rośliny, pakując je przed wyniesieniem, aby ograniczyć kontakt z mszycami;
• usuwaj samosiewy papai, dyniowate oraz chwasty mogące podtrzymywać źródło wirusa;
• utrzymuj higienę rąk i narzędzi, szczególnie po cięciu, pikowaniu lub usuwaniu roślin;
• stosuj siatki przeciw owadom na rozsady i młode papaje, ale nie traktuj ich jako pełnej ochrony w otwartym środowisku;
• zachowuj bioróżnorodność pożytecznych organizmów i unikaj nieuzasadnionych oprysków niszczących naturalnych wrogów mszyc.

W polskich warunkach rozpocznij od zdrowych roślin i czystego stanowiska. Papaję uprawiaj w dobrze izolowanej szklarni lub oranżerii, z dala od niekontrolowanych roślin dyniowatych. Rozsadę i nowe rośliny trzymaj na kwarantannie obserwacyjnej przed połączeniem z kolekcją.

• kontroluj młode przyrosty co najmniej raz w tygodniu, szczególnie od wiosny do końca lata;
• usuwaj chwasty i samosiewy będące potencjalnym rezerwuarem;
• nie przenoś sadzonek, liści, pędów ani narzędzi z podejrzanej kwatery do zdrowej;
• dezynfekuj narzędzia po pracy z każdą rośliną i myj ręce przed kontaktem z kolejnymi roślinami;
• unikaj nakładania się starej i nowej uprawy papai lub dyniowatych;
• jeżeli są dostępne i dostosowane do danego izolatu, wybieraj odmiany odporne lub tolerancyjne;
• przy nietypowych objawach zgłoś się do laboratorium fitopatologicznego, a przy materiale importowanym przestrzegaj aktualnych wymagań fitosanitarnych.

• Nazwa choroby pochodzi od charakterystycznych pierścieniowych znaków na owocach papai, ale nie każdy izolát i nie każda roślina wykazuje ten objaw.
• PRSV-W był dawniej wiązany z wirusem mozaiki arbuza typu 1; jego objawy na dyniowatych mogą być bardzo podobne do objawów innych potywirusów.
• Mszyca może przenieść wirusa podczas krótkiego nakłucia, dlatego samo szybkie ograniczenie liczebności mszyc nie zawsze zatrzymuje infekcję.
• Odporne lub tolerancyjne odmiany papai mają znaczenie głównie w regionach, dla których zostały wyhodowane; skuteczność odporności zależy od odmiany, izolatu i warunków.