Antraknoza ziemniaka (czarna kropka)

Antraknoza ziemniaka, nazywana także czarną kropką, to choroba powodowana przez grzyb Colletotrichum coccodes. Najczęściej poraża korzenie, stolony, podstawę łodygi i bulwy ziemniaka, powodując brunatne przebarwienia oraz liczne czarne mikrosklerocja. Patogen może również wywoływać zgniliznę korzeni i antraknozę dojrzewających owoców pomidora. Objawy łatwo pomylić z rizoktoniozą, parchem srebrzystym lub więdnięciem.

Colletotrichum coccodes jest patogenem glebowym i przenoszonym z materiałem rozmnożeniowym. W Polsce najczęściej opisuje się go jako sprawcę antraknozy ziemniaka; w literaturze anglojęzycznej choroba ta występuje także pod nazwą black dot, czyli czarna kropka. Znaczenie choroby zależy od ilości inokulum w glebie, historii uprawy, podatności odmiany, kondycji roślin i warunków pogodowych.

Rozpoznanie nie powinno opierać się wyłącznie na czarnych punktach. Mikrosklerocja, acervuli i szczecinki grzyba mogą wymagać lupy, a przy niepewnej diagnozie warto przekazać fragment rośliny lub bulwę do laboratorium fitopatologicznego. Szczególnie łatwo pomylić ją z rizoktoniozą, parchem srebrzystym, alternariozą, fuzariozą, werticiliozą i innymi przyczynami przedwczesnego zamierania.

Ziemniak: korzenie mogą być ograniczone, brunatne, czarne i częściowo zgniłe. Na korzeniach, stolonach, podstawie łodygi oraz bulwach pojawiają się drobne, czarne punkty wielkości główki szpilki — mikrosklerocja. Kora korzeni i stolonów może pękać, łuszczyć się i oddzielać od części przewodzącej. Charakterystyczne bywa pozostawanie fragmentu stolonu przy końcu łodygowym bulwy.

Na bulwach widoczne są rozmyte, szarobrunatne lub ciemniejsze przebarwienia, nieregularne skazy albo okrągławe plamy. Zmiany mogą przypominać parch srebrzysty. W drugiej połowie sezonu rośliny żółkną, więdną i przedwcześnie zamierają, zwłaszcza gdy uszkodzone są korzenie lub podstawa łodygi.

Pomidor: możliwe są brunatnienie i zgnilizna korzeni, ciemne zmiany u podstawy łodygi oraz stopniowe osłabienie roślin. Na dojrzewających owocach powstają zapadnięte, okrągłe, wodniste lub brunatne plamy, które z czasem ciemnieją i mogą pokrywać się strukturami zarodnikowania.

Źródłem choroby są przede wszystkim mikrosklerocja i grzybnia w glebie, zakażone resztki, bulwy sadzeniaki, nasiona lub materiał rozsadowy. Inokulum może narastać przy częstym następstwie ziemniaka, pomidora, papryki lub oberżyny. Rozprzestrzenianiu sprzyja przemieszczanie wilgotnej gleby i resztek przez koła maszyn, narzędzia, obuwie oraz wodę deszczową lub deszczowanie.

Ryzyko zwiększają uszkodzenia mechaniczne korzeni, stolonów, bulw i owoców, stres przesadzeniowy, susza, nadmierna wilgotność oraz osłabienie roślin przez inne choroby. Zakażone samosiewy i niektóre chwasty z rodziny psiankowatych mogą podtrzymywać patogena między sezonami.

Patogen przetrwa kilka sezonów głównie jako ciemne mikrosklerocja i grzybnia w glebie, korzeniach, łodygach, bulwach oraz resztkach po zbiorze. Zakażone sadzeniaki mogą wprowadzić inokulum na nowe pole. W sprzyjających warunkach na porażonych tkankach tworzą się acervuli, z których uwalniane są zarodniki konidialne.

Zarodniki przemieszczają się przede wszystkim z kroplami deszczu, wodą zraszającą, glebą, narzędziami, maszynami i podczas prac pielęgnacyjnych. Infekcja może rozpocząć się wcześnie, ale objawy na częściach nadziemnych i bulwach bywają widoczne dopiero pod koniec wegetacji. Rozwój zmian może trwać także po zbiorze, szczególnie na uszkodzonych bulwach i dojrzewających owocach.

Silnie porażonej rośliny nie można skutecznie „wyleczyć”. Chore pomidory, owoce i mocno osłabione rośliny usuwaj możliwie wcześnie, nie otrzepując z nich gleby na sąsiednie zagony. W ziemniakach prowadź plantację tak, aby ograniczyć stres i uszkodzenia bulw, a po zbiorze sortuj plon oraz odrzucaj bulwy z wyraźnymi przebarwieniami i mikrosklerocjami.

Na kolejny sezon połącz zmianowanie, zdrowy materiał sadzeniowy, higienę maszyn, zwalczanie samosiewów i dobre zarządzanie wodą. Przy objawach na bulwach lub owocach warto wykonać diagnostykę różnicową, ponieważ leczenie będzie inne w przypadku rizoktoniozy, parcha srebrzystego, fuzariozy, bakteriozy lub chorób więdnięciowych.

W uprawie ekologicznej i amatorskiej najważniejsze są działania zapobiegawcze, ponieważ nie ma sposobu na wyleczenie silnie porażonej rośliny. Sadź wyłącznie zdrowe, kwalifikowane sadzeniaki ziemniaka i zdrową rozsadę pomidora. Usuwaj silnie chore rośliny, porażone owoce oraz odpady i bulwy z objawami; nie kompostuj ich w zwykłym pryzmie.

• Stosuj zmianowanie z udziałem zbóż, traw lub innych niepsiankowatych gatunków.
• Ograniczaj zachwaszczenie i usuwaj samosiewy ziemniaka oraz pomidora.
• Ściółkuj pomidory, aby ograniczyć rozbryzg gleby na dolne partie roślin.
• Preferuj podlewanie kroplowe lub kierowanie wody pod rośliny.
• W miarę dostępności korzystaj z biologicznych preparatów dopuszczonych w Polsce do konkretnej uprawy i zastosowania, zawsze zgodnie z etykietą.

Podstawą ochrony jest ograniczanie ilości inokulum i unikanie jego przenoszenia. W Polsce warto planować kilkuletnie zmianowanie, szczególnie na działkach i plantacjach z powtarzającymi się objawami, oraz nie następować po sobie uprawami ziemniaka, pomidora, papryki i oberżyny.

• Używaj zdrowych, kwalifikowanych sadzeniaków i sprawdzonej rozsady.
• Usuwaj samosiewy ziemniaka, pomidora oraz psiankowate chwasty.
• Po zbiorze dokładnie usuwaj porażone resztki, odpady i bulwy; nie rozwoź ich na czyste stanowiska.
• Myj z gleby narzędzia, skrzynki, obuwie i elementy maszyn przed przejazdem na inne pole.
• Dbaj o przepuszczalność gleby i nie utrzymuj nadmiernego uwilgotnienia.
• Unikaj zranień podczas sadzenia, pielęgnacji i zbioru. Bulwy zbieraj po dojrzeniu skórki, delikatnie obchodź się z plonem i przechowuj wyłącznie zdrowy materiał.

• Nazwa „czarna kropka” odnosi się do licznych, punktowych mikrosklerocjów widocznych na porażonych organach.
• Na bulwie patogen zwykle nie penetruje zdrowej, nieuszkodzonej skórki; uszkodzenia podczas zbioru zwiększają ryzyko rozwoju zmian.
• Antraknoza ziemniaka ma szczególne znaczenie jakościowe w produkcji ziemniaków mytych, ponieważ przebarwienia skórki obniżają wartość handlową.
• Ten sam gatunek może powodować antraknozę dojrzewających owoców pomidora, ale zakres gospodarzy i znaczenie choroby zależą od izolatu oraz warunków.