
Głownia główkowa kukurydzy
Sporisorium reilianum (J.G. Kühn) Langdon & Full.; maize-adapted form traditionally cited as S. reilianum f. sp. zeaeKrótkie przedstawienie: Głownia główkowa kukurydzy
Głownia główkowa kukurydzy jest układową chorobą kukurydzy powodowaną przez grzyb Sporisorium reilianum, którego forma przystosowana do kukurydzy jest tradycyjnie oznaczana jako f. sp. zeae. Roślina zostaje zakażona we wczesnej fazie wschodów, lecz objawy zwykle pojawiają się dopiero przy tworzeniu wiechy lub kolby. Kwiatostany są zastępowane przez ciemne, pylące skupienia zarodników.
Typowe warunki
Przegląd
Chorobę wywołuje biotroficzny grzyb podstawkowy Sporisorium reilianum. Forma tradycyjnie określana jako f. sp. zeae jest przystosowana do kukurydzy (Zea mays). W odróżnieniu od głowni guzowatej, która tworzy oddzielne guzy na wielu nadziemnych częściach rośliny, głownia główkowa rozwija się układowo i staje się najbardziej widoczna podczas tworzenia organów generatywnych.
Porażona wiecha lub kolba może zostać częściowo albo całkowicie przekształcona w duży sorus wypełniony teliosporami. Rozpoznanie polowe jest zwykle charakterystyczne, jednak przy nietypowych objawach warto potwierdzić je laboratoryjnie, zwłaszcza aby wykluczyć głownię guzowatą lub inne deformacje kwiatostanów.
Objawy i rozpoznawanie
Początkowe zakażenie często przebiega bez widocznych objawów. Później rośliny mogą być niższe, słabsze, nadmiernie się krzewić lub wykazywać zaburzenie dominacji wierzchołkowej.
- Wiecha albo kolba jest powiększona, zdeformowana i zastąpiona przez sorus.
- Na początku sorus okrywa jasna, biaława lub szarawa błona.
- Po jej pęknięciu widoczna jest ciemnobrązowa do czarnej, pyląca masa teliospor, często przeplatana trwałymi pasmami tkanek naczyniowych.
- Występują liściaste, „miotlasto” rozgałęzione lub nieprawidłowo rozwinięte kwiatostany; mogą tworzyć się liczne małe, zdeformowane kolby.
- Porażona kolba daje mało ziarna albo zostaje całkowicie utracona.
Głownię główkową należy odróżnić od głowni guzowatej, która częściej tworzy pojedyncze, szarobiałe lub czarne guzy na liściach, łodygach, kolbach i wiechach.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Źródłem infekcji są przede wszystkim trwałe, glebowe teliospory uwalniane z pękających sorusów i porażonych resztek. Ich lokalne rozprzestrzenianie ułatwiają wiatr, krople deszczu, uprawa mechaniczna, przemieszczanie gleby przez koła i narzędzia, zwierzęta oraz ręczne przenoszenie porażonych części roślin.
Teliospory mogą także przylegać do zewnętrznej powierzchni nasion, dlatego czysty materiał siewny ogranicza zawlekanie patogenu, choć choroba jest zasadniczo traktowana jako glebowa, a nie typowo wewnątrznasienna. Największe ryzyko powstaje podczas wschodów podatnej kukurydzy, szczególnie gdy wschody są powolne, nierówne lub rośliny są osłabione.
Cykl życia i przetrwanie
Teliospory pozostają w glebie i resztkach roślinnych między sezonami; mogą przetrwać kilka lat. W odpowiedniej temperaturze i wilgotności kiełkują, tworząc przedgrzybnię oraz haploidalne sporidia. Sporidia zgodnych typów kojarzeniowych łączą się, a powstałe strzępki dikariotyczne zakażają młode rośliny kukurydzy.
Patogen wnika do tkanek siewki, rozwija się układowo i przemieszcza ku wierzchołkowi pędu oraz merystemom kwiatostanowym. Podczas tworzenia wiechy lub kolby tkanki kwiatostanowe są zastępowane przez sorus. Po pęknięciu błony ochronnej teliospory uwalniają się do gleby i na resztki roślinne, zamykając cykl.
Zwalczanie i ochrona
Nie ma praktycznego zabiegu, który po ujawnieniu objawów wyleczyłby układowo porażoną kukurydzę lub odbudował zniszczoną kolbę albo wiechę. Rośliny z widocznymi sorusami należy, jeśli to możliwe, usunąć przed ich pęknięciem, umieścić w szczelnym worku i zagospodarować zgodnie z lokalnymi zasadami dotyczącymi odpadów roślinnych.
Na większej plantacji zaznacz ogniska, ogranicz przejazdy przez porażone miejsca i po zakończeniu prac dokładnie oczyść maszyny. W kolejnym sezonie zmień odmianę na odporniejszą, użyj czystego materiału siewnego i przeanalizuj wschody oraz historię stanowiska. Jeżeli rozpoznanie jest niepewne, próbkę całego kwiatostanu przekaż do laboratorium diagnostycznego.
Łagodna i biologiczna ochrona
W ogrodzie i małych gospodarstwach najważniejsze są działania zapobiegawcze, ponieważ po układowym zakażeniu nie ma pewnej kuracji biologicznej przywracającej zdrowy kwiatostan.
- Wybieraj odmiany lub mieszańce kukurydzy z udokumentowaną odpornością na głownię główkową, odpowiednie dla regionu i typu produkcji.
- Używaj kwalifikowanego, czystego materiału siewnego.
- Od wschodów do kwitnienia kontroluj rośliny, szczególnie na stanowiskach, gdzie choroba wystąpiła wcześniej.
- Porażone rośliny usuwaj przed pękaniem sorusów, ostrożnie pakuj i wynoś z pola; nie kompostuj ich w zwykłym kompostowniku.
- Po pracy przy porażonych roślinach myj narzędzia i obuwie oraz nie przenoś gleby na inne grządki.
- Ograniczaj samosiewy kukurydzy i usuwaj porażone resztki, nie rozpraszając ich po stanowisku.
Zapobieganie
Profilaktyka powinna być planowana przed siewem, ponieważ objawy ujawniają się późno, gdy zakażona roślina nie może już zostać skutecznie wyleczona.
- Wybieraj odporne odmiany lub mieszańce kukurydzy zalecane dla danego rejonu Polski.
- Stosuj kwalifikowany materiał siewny od wiarygodnego dostawcy.
- Zapewniaj szybkie i wyrównane wschody: przygotuj dobrze uprawioną glebę, siej w odpowiednim terminie i unikaj warunków przedłużających fazę wrażliwej siewki.
- Nie przemieszczaj gleby, resztek i maszyn z silnie porażonych pól na czyste stanowiska; sprzęt przed wyjazdem oczyść z ziemi.
- Prowadź zmianowanie. Ogranicza ono ekspozycję, ale nie usuwa natychmiast wieloletnich teliospor z gleby.
- Usuwaj porażone rośliny przed uwolnieniem zarodników i utrzymuj stanowisko wolne od samosiewów kukurydzy.
Ciekawostki
- Najbardziej widoczne objawy pojawiają się zwykle dopiero przy kwitnieniu, mimo że zakażenie następuje we wczesnej fazie rozwoju.
- Patogen jest biotroficzny i może rozwijać się wewnątrz rośliny bez wyraźnych zmian zewnętrznych aż do formowania kwiatostanów.
- Istnieją formy gospodarzo-specyficzne związane z kukurydzą i sorgiem; nie należy automatycznie przenosić informacji o formie sorgowej na formę kukurydzianą.
- Utrzymujące się w glebie teliospory powodują, że sama jednoroczna zmiana stanowiska nie zawsze całkowicie eliminuje ryzyko.
- Największe znaczenie praktyczne ma odporność odmianowa, ponieważ po zasiedleniu merystemu nie ma skutecznego zabiegu, który „wyleczyłby” całą roślinę.
Nie stosować środków ochrony roślin na podstawie ogólnych porad internetowych. W Polsce wolno używać wyłącznie preparatów aktualnie legalnie dopuszczonych do stosowania w kukurydzy przeciwko danemu problemowi, zgodnie z obowiązującą etykietą, dawką, terminem i warunkami użycia. W przypadku tej choroby najważniejsze są odmiana odporna, zdrowy materiał siewny i higiena pól; zabiegi interwencyjne po ujawnieniu objawów zwykle nie mają wartości leczniczej.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
