Miodówka jabłoniowa letnia – Cacopsylla picta (Förster)

Miodówka jabłoniowa letnia (Cacopsylla picta) jest drobnym pluskwiakiem żerującym przede wszystkim na młodych przyrostach jabłoni. Jej bezpośrednie uszkodzenia zwykle pozostają niewielkie, jednak gatunek ma duże znaczenie fitosanitarne jako potwierdzony wektor fitoplazmy proliferacji jabłoni (‘Candidatus Phytoplasma mali’). Sama obecność owada nie dowodzi porażenia drzewa; konieczne są obserwacja objawów i, w razie podejrzenia, badanie laboratoryjne.

Cacopsylla picta należy do rodziny Psyllidae i jest niewielkim, skaczącym pluskwiakiem o aparacie gębowym kłująco-ssącym. W Polsce znana jest jako miodówka jabłoniowa letnia. Rozwija się przede wszystkim na jabłoni (Malus), gdzie osobniki dorosłe i nimfy nakłuwają młode liście, ogonki liściowe oraz delikatne pędy.

Bezpośrednie żerowanie przy małej liczebności zwykle nie powoduje istotnych strat. Znacznie ważniejsza jest możliwość nabywania i przenoszenia przez owada fitoplazmy proliferacji jabłoni, czyli ‘Candidatus Phytoplasma mali’. Wykrycie miodówki nie oznacza jednak automatycznie, że drzewo jest zakażone. Objawy proliferacji i obecność wektora trzeba oceniać oddzielnie.

Osobniki tego gatunku mogą być trudne do odróżnienia w terenie od innych miodówek jabłoniowych. Nietypowe lub podejrzane wykrycia w materiale szkółkarskim należy dokumentować i konsultować z właściwym dla miejsca Państwowym Inspektoratem Ochrony Roślin i Nasiennictwa.

Mała liczebność może nie powodować wyraźnych objawów. Przy żerowaniu na delikatnych przyrostach możliwe są lekkie deformacje liści, zawijanie brzegów, miejscowe żółknięcie, zahamowanie wzrostu oraz obecność lepkiej spadzi.

Objawy proliferacji jabłoni nie są objawami samego żerowania i nie potwierdzają obecności C. picta. Należą do nich przede wszystkim miotlasto skupione, cienkie pędy, rozetowate skupienia małych liści, powiększone przylistki, skrócone ogonki liściowe, opóźnione kwitnienie, przedwczesne opadanie liści oraz drobniejsze owoce gorszej jakości.

Żółknięcie liści lub „czarcia miotła” mogą mieć także inne przyczyny. Podejrzenie fitoplazmy wymaga pobrania właściwego materiału i badania laboratoryjnego.

Owady dorosłe i nimfy mogą nabywać ‘Candidatus Phytoplasma mali’ podczas żerowania na zakażonych jabłoniach, a następnie przekazywać ją zdrowym drzewom podczas nakłuć tkanek przewodzących. Lokalnemu rozprzestrzenianiu sprzyja sąsiedztwo zakażonych, zaniedbanych lub dziko rosnących jabłoni.

Znacznie większe znaczenie dla dalekiego zawlekania ma zakażony materiał rozmnożeniowy: okulanty, podkładki, zrazy i oczka. Fitoplazma jest patogenem systemowym; samo wycięcie pojedynczej gałęzi zwykle nie usuwa zakażenia całego drzewa.

W europejskich warunkach gatunek jest zwykle jednogeneracyjny. Owady dorosłe zimują poza aktywnie rosnącą jabłonią, często na roślinach iglastych lub innych zimozielonych roślinach osłonowych, a wiosną przemieszczają się na jabłonie.

Jaja są składane na młodych pędach lub w pobliżu rozwijających się liści. Nimfy przechodzą kilka stadiów, żerując na delikatnych tkankach jabłoni. Nowe osobniki dorosłe pojawiają się późną wiosną i latem, a następnie opuszczają jabłonie i migrują na miejsca zimowania. W Polsce terminy zależą od przebiegu pogody, regionu i fazy rozwojowej sadu; orientacyjnie migracji na jabłoń oraz składania jaj należy szukać od marca–kwietnia, a rozwoju nimf wiosną i na początku lata.

Fitoplazma może być nabywana podczas żerowania na zakażonej jabłoni i przenoszona później podczas żerowania na zdrowej roślinie. Jest to transmisja trwała i propagacyjna, dlatego owad może zachować zdolność infekowania przez długi czas.

Jeśli stwierdzisz pojedyncze miodówki bez objawów proliferacji, najpierw potwierdź oznaczenie i oceń liczebność. Przy małym nasileniu zwykle wystarcza obserwacja, ograniczanie źródeł zakażenia i ochrona naturalnych wrogów.

W sadzie z potwierdzoną lub podejrzewaną proliferacją można, po konsultacji z doradcą, uwzględnić monitoring wektora i ograniczenie jego liczebności w okresie migracji oraz żerowania na jabłoni. Zabieg nie wyleczy zakażonego drzewa i nie gwarantuje przerwania transmisji.

Drzewa z laboratoryjnie potwierdzoną infekcją należy usuwać zgodnie z zaleceniami służb ochrony roślin. Nie pobieraj z nich zrazów ani oczek. Po usunięciu sprawdź sąsiednie drzewa i materiał rozmnożeniowy.

Podstawą ochrony jest monitoring, higiena fitosanitarna i ograniczanie źródeł fitoplazmy, a nie zwalczanie każdego napotkanego owada. Wiosną oglądaj młode przyrosty oraz wykonuj strząsanie owadów na białą kartkę; do obserwacji używaj lupy, ponieważ dorosłe miodówki mają tylko około 3 mm.

W sadzie utrzymuj dobrą kondycję drzew, unikaj nadmiernego zagęszczenia koron i ograniczaj miejsca sprzyjające niekontrolowanemu przeżywaniu szkodników. Chroń organizmy pożyteczne, w tym pluskwiaki drapieżne, złotooki i pająki; nie stosuj nieselektywnych zabiegów bez wyraźnego uzasadnienia.

Preparaty biologiczne lub substancje o działaniu mechanicznym mogą być rozważane wyłącznie wtedy, gdy są aktualnie zarejestrowane w Polsce dla jabłoni i danego zastosowania. Ich skuteczność wobec tego konkretnego gatunku oraz wpływ na ograniczenie transmisji fitoplazmy mogą być zmienne.

• Kupuj drzewa, podkładki, zrazy i oczka z wiarygodnych źródeł, z odpowiednią dokumentacją zdrowotności i pochodzenia.
• Po posadzeniu kontroluj młode przyrosty wiosną i na początku lata; strząsaj owady na białą kartkę i dokumentuj podejrzane osobniki.
• Nie przenoś materiału do szczepienia z drzew o niepewnym stanie zdrowotnym.
• Regularnie usuwaj porzucone i silnie chore jabłonie w pobliżu sadu, zgodnie z lokalnymi zaleceniami fitosanitarnymi.
• Drzewa z potwierdzoną proliferacją usuń w całości i zutylizuj według zaleceń PIORiN; samo cięcie sanitarne nie eliminuje fitoplazmy systemowej.
• W przypadku podejrzenia choroby pobierz próbki do laboratorium zamiast diagnozować ją wyłącznie na podstawie wyglądu korony.

• Cacopsylla picta jest jednym z najlepiej potwierdzonych wektorów ‘Candidatus Phytoplasma mali’ w Europie.
• Gatunek występuje w Polsce, ale zwykle jest mniej liczny i powoduje mniejsze uszkodzenia bezpośrednie niż miodówka jabłoniowa właściwa.
• Synonimem spotykanym w starszej literaturze jest Cacopsylla costalis.
• Najważniejszym sposobem dalekiego rozprzestrzeniania proliferacji jest obrót zakażonym materiałem do szczepienia i sadzenia, a nie sam lot owadów.
• Fitoplazma może być przenoszona także transowarialnie, czyli z zakażonej samicy na część potomstwa.