Szpeciel pszenicy

Szpeciel pszenicy, Aceria tosichella Keifer, jest mikroskopijnym roztoczem zasiedlającym głównie pszenicę i inne trawy. Żeruje w zwiniętych liściach, pochwach liściowych i innych osłoniętych miejscach, a jego znaczenie wynika także z możliwości przenoszenia wirusów zbóż. Objawy nie są swoiste, dlatego potwierdzenie wymaga oględzin pod powiększeniem, a przy podejrzeniu wirusa również badań laboratoryjnych.

Szpeciel pszenicy jest bardzo małym, wydłużonym roztoczem mającym tylko dwie pary odnóży. Dorosłe osobniki i stadia młodociane zwykle pozostają niewidoczne gołym okiem. Zasiedlają przede wszystkim zwinięte blaszki liściowe, pochwy liściowe i okolice młodego liścia rozwijającego się w pochewce.

Bezpośrednie żerowanie może ograniczać rozwój blaszki liściowej, powodować jej skręcanie, jaśniejsze smugi i osłabienie roślin. Ważniejszym zagrożeniem jest jednak przenoszenie wirusów przez część populacji. W Polsce wykazano występowanie różnych linii genetycznych A. tosichella, które mogą znacznie różnić się preferencjami żywicielskimi i potencjałem szkodliwości.

W przypadku mozaiki, silnego żółknięcia, karłowacenia lub pustego kłoszenia nie należy utożsamiać wszystkich objawów ze szpecielem. Konieczne jest odróżnienie żerowania od infekcji wirusowej, suszy, uszkodzeń herbicydowych i stresu termicznego.

Bezpośrednie objawy bywają słabe i nieswoiste. Młode liście mogą rozwijać się nierównomiernie, pozostawać ciasno zwinięte, skręcać się lub tworzyć zniekształcone pasma. Na blaszkach mogą pojawić się jasnozielone albo żółtawe smugi, ograniczenie powierzchni liścia i lokalne osłabienie wzrostu.

Szpecieli należy szukać wewnątrz pochew, w zwiniętych liściach i innych chronionych zakamarkach, najlepiej pod lupą stereoskopową lub mikroskopem. Objawy wirusów przenoszonych przez wektor mogą obejmować żółtozieloną mozaikę, smugowatość, chlorozy, czerwienienie, nekrozy, silne karłowacenie, słabe wykształcenie kłosów i ograniczone zawiązywanie ziarna.

Nie istnieje jeden wygląd rośliny pozwalający pewnie potwierdzić A. tosichella. Przy podejrzeniu infekcji warto przesłać całe rośliny wraz z młodymi, zwiniętymi liśćmi do laboratorium.

Źródłem zasiedlenia są przede wszystkim zakażone lub zasiedlone samosiewy pszenicy, zielone rośliny zbóż oraz trawy dzikie i pastewne. Największe ryzyko powstaje, gdy młoda pszenica znajduje się blisko dojrzewającej pszenicy, która pozostaje gospodarzem podczas jej zasychania.

Pod koniec sezonu szpeciele przemieszczają się ku bardziej odsłoniętym częściom roślin i mogą być przenoszone przez wiatr. Rozprzestrzenianiu sprzyjają także porażony materiał roślinny i przemieszczanie zanieczyszczonego sprzętu. Ciepła, sucha pogoda oraz silne ruchy powietrza ułatwiają migrację, natomiast chłód i opady zwykle ją ograniczają.

Nie każda zasiedlona trawa podtrzymuje każdą linię szpeciela. Z tego powodu lokalny skład gatunkowy traw i występowanie określonych biotypów mają znaczenie dla oceny ryzyka.

Aceria tosichella rozwija się wyłącznie na żywych roślinach. Jaja są składane w zwiniętych liściach i pochwach, gdzie przebiegają kolejne stadia młodociane zakończone pojawieniem się osobników dorosłych. Szybkość rozwoju zależy od temperatury, gatunku żywiciela i linii genetycznej.

W sprzyjających warunkach populacja może szybko wzrastać na zielonej pszenicy, samosiewach i trawach. Gdy roślina dojrzewa i wysycha, osobniki przemieszczają się ku końcom liści, ościom i krawędziom, skąd mogą być unoszone przez wiatr na młode rośliny. W polskim krajobrazie rolniczym szczególne znaczenie ma przetrwanie zielonych żywicieli między zbiorami a wschodami kolejnej uprawy.

Kompleks A. tosichella obejmuje genetycznie zróżnicowane linie, dlatego ich zakres żywicieli, tolerancja temperatury i zdolność wektorowania wirusów nie są jednakowe.

Po wykryciu podejrzanych roślin należy ustalić, czy problemem jest bezpośrednie żerowanie, wirus, czy inny stres. Szpeciele są trudne do znalezienia na powierzchni liścia, dlatego próbki powinny obejmować młode zwinięte liście, pochwy i fragmenty roślin z pogranicza zdrowego oraz chorego łanu.

W przypadku samosiewów i traw będących źródłem zasiedlenia skutecznym działaniem ograniczającym ryzyko jest ich terminowe usunięcie przed wschodami kolejnej pszenicy. Roślin z objawami wirusowymi nie należy traktować jako materiału siewnego; silnie porażone ogniska i samosiewy trzeba usuwać zgodnie z zasadami gospodarowania polem.

Brak potwierdzonego, uniwersalnego programu chemicznego dla A. tosichella w polskich uprawach zbóż. Ewentualny zabieg można rozważać wyłącznie po sprawdzeniu aktualnej polskiej etykiety i rejestru oraz po uzyskaniu fachowej oceny zasadności.

Najskuteczniejsza ochrona ekologiczna i niechemiczna polega na przerwaniu tak zwanego zielonego mostu. Po zbiorze należy możliwie wcześnie zniszczyć samosiewy pszenicy oraz ograniczyć trawy będące żywicielami w międzyplonach, na miedzach, przy rowach i na nieużytkach, zgodnie z zasadami ochrony gleby i lokalnymi wymaganiami.

• Stosować zdrowy, kwalifikowany materiał siewny oraz odmiany o możliwie dobrej odporności na wirusy i szpeciela, jeśli są dostępne dla danej technologii.
• Unikać nakładania się zielonych roślin żywicielskich i młodych wschodów zbóż; termin siewu pszenicy ozimej dobierać według zaleceń lokalnych, unikając niepotrzebnie wczesnego siewu w warunkach wysokiego ryzyka.
• Ograniczać samosiewy i trawy przed siewem następnej pszenicy, najlepiej z odpowiednim wyprzedzeniem, aby rośliny zdążyły całkowicie zasychać.
• Czyścić kombajny, siewniki i sprzęt przemieszczany między polami, zwłaszcza gdy pracował w podejrzanym łanie.

Metody biologiczne mają ograniczone, praktycznie potwierdzone znaczenie w ochronie wielkoobszarowych zbóż; dlatego podstawą pozostają odmiana, higiena pola, zmianowanie i monitoring.

W polskich warunkach najważniejsze jest przerwanie ciągłości zielonych żywicieli. Po żniwach należy zniszczyć samosiewy pszenicy i ograniczyć trawy, zanim zostanie założona kolejna wrażliwa uprawa. W praktyce powinno to nastąpić odpowiednio wcześnie przed wschodami pszenicy ozimej; dokładny termin trzeba dostosować do systemu uprawy, pogody i zaleceń doradczych.

• Monitorować samosiewy, pasy przydrożne, miedze, rowy i nieużytki z trawami.
• Nie dopuszczać do bezpośredniego sąsiedztwa młodej pszenicy i silnie zasiedlonego, dojrzewającego zboża.
• Wybierać odmiany o potwierdzonej odporności lub tolerancji na istotne lokalnie wirusy zbóż, jeśli takie cechy są dostępne w katalogu odmian.
• Stosować zdrowy materiał siewny, zachowywać higienę maszyn i prowadzić lustrację młodych roślin od wschodów do początku krzewienia.
• Przy nietypowej mozaice, karłowaceniu albo nagłym pogorszeniu stanu łanu pobrać próbki do identyfikacji szpeciela i diagnostyki wirusologicznej.

Szpeciele są blisko spokrewnione z roztoczami, ale mają charakterystyczne, wydłużone ciało i tylko dwie pary odnóży. Ich rozmiary sprawiają, że podczas lustracji łanu łatwo pomylić ich obecność z samym uszkodzeniem fizjologicznym.

Badania prowadzone w Polsce wykazały wiele linii genetycznych A. tosichella, różniących się zasiedlanymi trawami i liczebnością. Oznacza to, że nazwa gatunkowa nie zawsze opisuje jednolitą populację o identycznym ryzyku.

Szpeciel może przenosić między innymi wirusa smugowatej mozaiki pszenicy oraz wirusa mozaiki pszenicy z wyżyn. Samo stwierdzenie szpeciela nie dowodzi jednak obecności wirusa, a objawy wirusowe nie potwierdzają bezpośrednio obecności wektora.