
Owocanka południówka (Ceratitis capitata)
Ceratitis capitata (Wiedemann)Krótkie przedstawienie: Owocanka południówka (Ceratitis capitata)
Owocanka południówka (Ceratitis capitata) jest polifagicznym muchówkowatym szkodnikiem dojrzewających owoców. Samice nakłuwają skórkę i składają jaja pod jej powierzchnią, a beznogie larwy żerują w miąższu. Porażone owoce miękną, gniją i przedwcześnie opadają. W Polsce gatunek ma znaczenie fitosanitarne, dlatego podejrzane wystąpienie warto zgłosić właściwemu WIORiN.
Typowe warunki
Przegląd
Owocanka południówka to niewielka muchówka z rodziny nasionnicowatych (Tephritidae), znana także jako muszka śródziemnomorska. Najważniejsze szkody powodują larwy żerujące wewnątrz owoców, a nie osobniki dorosłe. Samica nakłuwa skórkę dojrzewającego owocu pokładełkiem i składa jaja w niewielkich złożach.
Larwy są białawe lub kremowe, beznogie i zwykle ukryte w miąższu. Objawy mogą przypominać uszkodzenia innych nasionnicowatych, nakłucia mechaniczne albo wtórne zgnilizny, dlatego pewne rozpoznanie wymaga znalezienia larw, odłowu dorosłych osobników lub diagnostyki specjalistycznej.
W Polsce owocanka południówka jest monitorowana przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Według informacji WIORiN nie podlega obecnie w Unii Europejskiej obowiązkowi zwalczania, jednak jej wykrycie ma znaczenie dla zdrowia roślin i obrotu materiałem roślinnym.
Objawy i rozpoznawanie
- Małe nakłucia pokładełkiem, czasem z lekko zapadniętą lub odbarwioną skórką.
- Brunatnienie, mięknięcie, fermentowanie i rozpad miąższu, często rozpoczynające się w pobliżu komory nasiennej albo miejsca nakłucia.
- Kremowe, beznogie larwy wewnątrz owocu; ich obecność może ujawnić się dopiero po rozkrojeniu.
- Przedwczesne opadanie owoców i utrata wartości handlowej lub spożywczej.
- W opadłych owocach larwy mogą dojrzewać, a następnie opuszczać je i przepoczwarczać się w glebie.
Brak widocznych dorosłych much nie wyklucza żerowania larw, ponieważ większość rozwoju przebiega wewnątrz owocu.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Rozprzestrzenianie lokalne następuje, gdy samice docierają do dojrzewających owoców, składają jaja, a larwy rozwijają się w ich wnętrzu. Opadłe owoce pozostawione pod drzewami podtrzymują rozwój kolejnych stadiów; dojrzałe larwy mogą przejść do gleby i tam się przepoczwarczyć.
Na większe odległości szkodnik jest przede wszystkim przenoszony z porażonymi świeżymi owocami. Ryzyko zwiększają ciepła pogoda, gęste nasadzenia, nakładające się terminy dojrzewania różnych gospodarzy oraz brak systematycznych zbiorów i sanitacji.
Cykl życia i przetrwanie
Samica nakłuwa skórkę odpowiedniego, zwykle dojrzewającego owocu i składa pod nią jaja. Po wylęgu larwy przechodzą trzy stadia, drążąc i zjadając miąższ. Dojrzałe larwy często opuszczają opadły owoc i wchodzą do gleby, gdzie tworzą poczwarkę.
Z poczwarki wychodzi dorosła muchówka, która odżywia się między innymi cukrami i źródłami białka, następnie kopuluje i rozpoczyna kolejny cykl. W ciepłych rejonach może rozwinąć się kilka pokoleń w sezonie, lecz termin pojawu zależy od temperatury, mikroklimatu i ciągłości dostępności owoców. W warunkach Polski rozwój jest ograniczany przez chłodniejszy klimat, a monitoring pułapkowy powinien być interpretowany lokalnie.
Zwalczanie i ochrona
Nie ma wiarygodnego zabiegu leczniczego, który usunąłby larwy znajdujące się już wewnątrz owocu. Owoce z podejrzeniem porażenia należy zebrać, odizolować i bezpiecznie zniszczyć zgodnie z instrukcjami WIORiN. Nie należy ich sprzedawać, rozdawać, wysyłać ani przenosić do innych lokalizacji.
Pod koronami trzeba dokładnie usunąć opadłe owoce i ograniczyć możliwość przejścia larw do gleby. Dalsze postępowanie powinno opierać się na wyniku monitoringu, identyfikacji gatunku i lokalnych zaleceniach fitosanitarnych. Zabiegi przeciw osobnikom dorosłym mogą ograniczać nowe nakłucia, lecz nie eliminują larw już rozwijających się w miąższu.
Łagodna i biologiczna ochrona
Najważniejsza jest higiena fitosanitarna połączona z monitoringiem:
- codziennie lub co kilka dni zbierać opadłe, przejrzałe, uszkodzone i pozostawione po zbiorze owoce;
- porażonych owoców nie kompostować w zwykłej pryzmie i nie przenosić poza gospodarstwo; przeznaczyć je do bezpiecznego zniszczenia zgodnie z zaleceniami służb fitosanitarnych;
- stosować pułapki monitorujące w koronie przed dojrzewaniem owoców i regularnie je kontrolować;
- w małych nasadzeniach rozważyć siatki wykluczające lub indywidualne osłanianie owoców, pamiętając o konieczności prawidłowego zapylenia;
- ograniczać miejsca zalegania odpadów owocowych i utrzymywać czystość pod drzewami;
- nie przewozić ani nie wysyłać podejrzanych owoców bez uzyskania instrukcji od właściwego organu.
Preparaty biologiczne, masowe odławianie i przynęty białkowe mogą być elementem programu IPM tylko wtedy, gdy są dostępne i dopuszczone do konkretnej uprawy w Polsce. Wprowadzanie parazytoidów lub innych organizmów pożytecznych powinno odbywać się wyłącznie w ramach legalnych, profesjonalnych programów.
Zapobieganie
W Polsce podstawą zapobiegania jest wczesne wykrywanie, ograniczanie źródeł rozmnożenia i przestrzeganie wymagań fitosanitarnych.
- Rozwieszać zatwierdzone pułapki monitorujące przed okresem dojrzewania gospodarzy i prowadzić zapisy odłowów.
- Zbierać owoce często, nie dopuszczając do ich długiego przejrzewania na roślinie.
- Usuwać wszystkie opadłe i pozostawione owoce, zwłaszcza w okresie dojrzewania.
- Kontrolować owoce kupowane, otrzymywane lub sprowadzane z obszarów, na których występuje szkodnik.
- Nie przemieszczać podejrzanych owoców; zachować je do czasu uzyskania instrukcji służb ochrony roślin.
- W razie podejrzenia owocanki skontaktować się z właściwym Wojewódzkim Inspektoratem Ochrony Roślin i Nasiennictwa.
Ciekawostki
- Gatunek ma bardzo szeroki zakres żywicieli; w bazie EPPO odnotowano ponad 350 potwierdzonych roślin żywicielskich należących do około 70 rodzin.
- Największe zagrożenie stanowi przemieszczanie świeżych, porażonych owoców, ponieważ jaja i larwy są ukryte pod skórką i w miąższu.
- Owocanka południówka jest organizmem o znaczeniu kwarantannowym w systemach ochrony roślin i może powodować ograniczenia w przemieszczaniu owoców.
- Pułapki służą przede wszystkim do wykrywania i monitorowania lotu osobników dorosłych; same nie potwierdzają jeszcze porażenia konkretnego owocu.
Nie stosować żadnego programu ochrony bez potwierdzenia organizmu, uprawy i aktualnej etykiety. Używać wyłącznie środków ochrony roślin legalnie dopuszczonych w Polsce do danego gatunku rośliny i zwalczania danego szkodnika, zawsze zgodnie z aktualną etykietą, dawką, terminem karencji oraz wymaganiami dotyczącymi ochrony zapylaczy. W przypadku podejrzenia organizmu kwarantannowego najpierw skontaktować się z właściwym WIORiN.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
Actinidia chinensis deliciosa – uprawa i pielęgnacjaActinidia chinensis deliciosa
Actinidia arguta – uprawa i pielęgnacjaActinidia arguta
Papryka (Capsicum annuum) – uprawa i pielęgnacjaCapsicum annuum
Bishop’s Crown (Capsicum annuum ‘Bishop’s Crown’)Capsicum annuum 'Bishop's Crown'
Cherry Bomb (Capsicum annuum ‘Cherry Bomb’)Capsicum annuum 'Cherry Bomb'
Papryka chili Explosive Ember (Capsicum annuum ‘Explosive Ember’)Capsicum annuum 'Explosive Ember'
Numex Twilight (Capsicum annuum ‘Numex Twilight’)Capsicum annuum 'Numex Twilight'
Purple Beauty (Capsicum annuum ‘Purple Beauty’)Capsicum annuum 'Purple Beauty'
Papryka Serrano (Capsicum annuum ‘Serrano’)Capsicum annuum 'Serrano'
Capsicum baccatum – poradnik uprawyCapsicum baccatum
Papryka chili yellow lantern (Capsicum chinense) – uprawa i pielęgnacjaCapsicum chinense
Malus domestica – jabłońMalus domestica