Napęgięcie słoneczne (sunscald)

Napęgięcie słoneczne, nazywane także oparzeniem słonecznym, jest nieinfekcyjnym uszkodzeniem środowiskowym. Powstaje, gdy tkanki nagrzewają się pod wpływem intensywnego światła, a następnie szybko ochładzają lub tracą wodę. U młodych drzew powoduje rany po południowej stronie pnia, a na owocach pomidora i papryki — jasne, suche, nieodwracalne plamy.

Napęgięcie słoneczne nie jest chorobą wywołaną przez grzyb, bakterię ani wirusa. Zimą na młodym pniu lub konarze słońce może silnie nagrzać korę po stronie południowej lub południowo-zachodniej, a wieczorny mróz gwałtownie schładza i uszkadza aktywne tkanki pod korą. W Polsce szczególnie narażone są świeżo posadzone drzewka owocowe oraz gatunki o cienkiej korze.

Latem problem dotyczy głównie owoców pomidora i papryki, gdy ich osłona liściowa zostanie przerzedzona przez choroby, szkodniki, grad, wiatr, silne cięcie lub przewrócenie rośliny. Podobne uszkodzenia mogą pojawić się na oberżynie, ogórku, dyni, kabaczku i innych owocach, lecz rozpoznanie powinno uwzględniać gatunek oraz dokładny układ objawów.

Drzewa i krzewy: wydłużone, zapadnięte, czerwonobrązowe lub ciemne pasy martwej kory, zwykle po stronie południowej albo południowo-zachodniej. Z czasem kora pęka, odstaje i odpada, odsłaniając nieregularną ranę.

Pomidor: po stronie zwróconej do słońca pojawia się bladożółta, biała lub jasnobrązowa plama. Uszkodzenie może być błyszczące i pęcherzykowate, a następnie staje się płaskie, pomarszczone, twarde, skórzaste i papierowate. Później może zostać skolonizowane przez pleśnie.

Papryka: na bezpośrednio oświetlonej części owocu powstaje odbarwiona, kremowa lub jasnobrązowa, niekiedy zapadnięta i sucha plama. Objaw zwykle pozostaje ograniczony do strony eksponowanej na słońce.

Brak zarodnikowania, śluzowatych wycieków i typowego rozszerzania się zmian wzdłuż nerwów przemawia za zaburzeniem środowiskowym, choć wtórna zgnilizna może później zmienić wygląd rany.

Bezpośrednią przyczyną jest nadmierny dopływ energii słonecznej do tkanek połączony z przegrzaniem, gwałtownym ochłodzeniem albo odwodnieniem. Ryzyko zwiększają południowe i południowo-zachodnie stanowiska, odbicia od jasnych ścian, śniegu i nawierzchni, młoda cienka kora, świeże przesadzenie oraz niedostateczna wilgotność gleby przed zimą.

W warzywach sprzyjają mu przerzedzona korona, silne cięcie, uszkodzenia gradowe i wiatrowe, przewrócenie rośliny oraz defoliacja po chorobach lub żerowaniu szkodników. Zaburzenie nie rozprzestrzenia się z rośliny na roślinę. Wtórne organizmy mogą jednak zasiedlić uszkodzoną korę lub owoc.

Napęgięcie słoneczne nie ma cyklu życiowego, ponieważ jest zaburzeniem abiotycznym. Uszkodzenie powstaje jednorazowo podczas połączenia silnego promieniowania z przegrzaniem, szybkim ochłodzeniem lub niedoborem wody.

Rany pni mogą stać się widoczne dopiero po kilku tygodniach lub wiosną, gdy kora pęknie albo zacznie odpadać. Drzewo próbuje odgraniczyć uszkodzenie przez tworzenie kallusa. Na owocach martwa tkanka nie regeneruje się, a w sprzyjających warunkach może zostać zasiedlona przez wtórne grzyby i bakterie.

Martwa kora i uszkodzona skórka owocu nie odtworzą się. Celem zabiegów jest ograniczenie kolejnego stresu oraz wtórnych zakażeń.

• Nie odrywaj przytwierdzonej, żywej kory i nie wycinaj zdrowej tkanki bez wyraźnej potrzeby.
• Nie pokrywaj ran pni smołą, farbą emulsyjną ani maścią do ran; pozostaw zdrowe brzegi do naturalnego zabliźniania.
• Jeśli kora jest całkowicie martwa, luźna lub gnijąca, ocenę i ewentualne oczyszczenie większej rany zleć arborystom.
• Usuwaj owoce całkowicie zniszczone, miękkie lub gnijące. Owoce z małą, suchą zmianą można po zbiorze ocenić i wyciąć uszkodzony fragment, o ile nie ma oznak pleśni lub zgnilizny.
• Wyrównaj podlewanie, zastosuj ściółkę i napraw przyczynę utraty liści; nie próbuj „leczyć” samej plamy opryskiem.

Najskuteczniejsze są metody zapobiegawcze i kulturowe:

• utrzymuj zdrową, dostatecznie gęstą koronę pomidora i papryki; ograniczaj choroby oraz szkodniki powodujące opadanie liści;
• nie usuwaj nadmiernie liści i unikaj silnego cięcia w okresie intensywnego nasłonecznienia;
• stosuj przewiewną siatkę cieniującą nad warzywami podczas fal upałów, bez trwałego zacieniania całej rośliny;
• podpieraj lub przywiązuj rośliny, aby owoce nie znalazły się nagle poza osłoną liści;
• na młodych drzewach używaj białych, przepuszczających powietrze osłon pni albo odpowiedniego bielenia; nie stosuj czarnych materiałów pochłaniających ciepło;
• utrzymuj równomierną wilgotność gleby, ściółkuj poza bezpośrednim kontaktem z pniem i nie pobudzaj późnym latem nadmiernego, miękkiego wzrostu.

Młode drzewa: od późnej jesieni do ustąpienia silnych mrozów osłaniaj pień białą, luźno założoną osłoną lub zastosuj bielenie pnia w sadzie. Kontroluj, czy materiał nie wrzyna się w korę i zapewnij odpływ wilgoci. Szczególnej ochrony wymagają drzewka świeżo posadzone oraz gatunki cienkokorowe.

Przed zamarznięciem gleby podlej rośliny, jeśli jesień była sucha, lecz unikaj późnego nadmiernego nawożenia azotem i pobudzania miękkich przyrostów. Ściółkę rozłóż na powierzchni korzeniowej, pozostawiając wolny pierścień wokół pnia. Unikaj mocnego letniego cięcia odsłaniającego wcześniej zacienioną korę.

Warzywa: zachowuj zdrową osłonę liściową, nie przerzedzaj nadmiernie pomidorów, podpieraj paprykę i reaguj na choroby oraz szkodniki zanim doprowadzą do defoliacji. W czasie upału użyj lekkiego, czasowego cieniowania.

• Białe osłony pni i bielenie odbijają promieniowanie oraz ograniczają nagrzewanie kory w słoneczne zimowe dni.
• Starsze drzewa są zwykle mniej podatne, ponieważ ich kora jest grubsza i lepiej izoluje żywe tkanki.
• Owoc pomidora nie musi być wystawiony na ekstremalny upał: nagłe odsłonięcie wcześniej zacienionej części po utracie liści może wystarczyć.
• Uszkodzenie samo w sobie nie przenosi się między roślinami, ale rana zwiększa podatność na wtórne zgnilizny.