Rdza źdźbłowa zbóż i traw

Rdza źdźbłowa zbóż i traw to choroba wywoływana przez kompleks grzybów Puccinia graminis, porażający przede wszystkim pszenicę, jęczmień, żyto, owies, pszenżyto oraz niektóre trawy. Na źdźbłach i pochwach liści pojawiają się podłużne, ceglastoczerwone skupienia zarodników, które z czasem ciemnieją. Silne porażenie osłabia źdźbła, ogranicza nalewanie ziarna i zwiększa ryzyko wylegania.

Choroba rozwija się na żywych tkankach nadziemnych zbóż i traw. Najbardziej charakterystyczne są wydłużone, pęcherzykowate skupienia zarodników na źdźbłach i pochwach liści. Młode uredinia mają barwę ceglastą lub rdzawobrunatną i łatwo pylą; w miarę dojrzewania roślin tworzą się ciemne telia, co uzasadnia nazwę „czarna rdza”.

W warunkach polowych porażenie może osłabiać źdźbła, przyspieszać starzenie liści, pogarszać nalewanie ziarna i sprzyjać wyleganiu. Występowanie oraz znaczenie gospodarcze zależą od formy specjalnej patogena, odmiany, przebiegu pogody i ilości zarodników nawianych z innych regionów.

Pierwszym objawem są wąskie, podłużne wzniesienia pod skórką źdźbła, pochwy liściowej lub liścia. Skórka pęka, odsłaniając rdzawoczerwone do ceglastobrunatnych, pylących uredinia o postrzępionych brzegach. Zarodniki łatwo osiadają na palcach lub ubraniu.

W późniejszym okresie skupienia ciemnieją, stają się brunatnoczarne i bardziej zwarte wskutek tworzenia teliospor. Przy silnym porażeniu źdźbła są osłabione, rośliny wcześniej zasychają, ziarno słabiej się wypełnia, a łan może ulegać wyleganiu lub łamaniu. Objawy można pomylić z innymi rdzami zbóż, dlatego przy nietypowym nasileniu warto zlecić diagnostykę.

Źródłem infekcji są przede wszystkim urediniospory i ecjospory przenoszone przez wiatr. Patogen utrzymuje się na żywych zbożach, samosiewach, odroście pożniwnym i podatnych trawach. Rozprzestrzenianiu sprzyjają duże, zwarte plantacje, sąsiedztwo porażonych roślin, podatna odmiana oraz ciepła i wilgotna pogoda.

U części form specjalnych uczestniczy berberys, zwłaszcza berberys pospolity. Na jego liściach może dochodzić do rozmnażania płciowego i powstawania ecjospor. Rola tego żywiciela jest jednak zależna od regionu i formy patogena, dlatego nie należy automatycznie przypisywać każdej infekcji obecności berberysu.

Puccinia graminis może przechodzić pełny, pięciostadiowy cykl rozwojowy na dwóch grupach żywicieli. Na zbożach i trawach uredinia wytwarzają wielokrotne pokolenia rdzawych urediniospor, które z wiatrem rozprzestrzeniają się w łanie i między plantacjami. Później powstają telia z ciemnymi teliosporami.

Teliospory kiełkują, tworząc podstawki i bazydiospory zakażające liście berberysu lub niektórych blisko spokrewnionych żywicieli alternatywnych. Na berberysie rozwijają się pyknia i ecja, z których uwalniane są ecjospory zakażające zboża. W Polsce znaczenie tego etapu może być regionalnie różne; infekcje mogą być również podtrzymywane przez urediniospory nawiewane z porażonych zbóż, samosiewów i traw.

Po zauważeniu pierwszych pustuli należy potwierdzić, że są to objawy rdzy źdźbłowej, a nie rdzy brunatnej lub żółtej. W produkcji zbóż decyzję o zabiegu podejmuje się na podstawie gatunku i odmiany, fazy rozwojowej, udziału porażonych roślin, prognozy pogody oraz lokalnych komunikatów sygnalizacyjnych. Zabieg wykonany dopiero po silnym rozwoju choroby może nie cofnąć uszkodzeń źdźbeł ani ograniczyć strat w pełni.

Jeżeli ochrona chemiczna jest uzasadniona, wybierz wyłącznie preparat z aktualnym zezwoleniem w Polsce dla konkretnej uprawy i zakresu zwalczanej choroby. Stosuj go zgodnie z etykietą, uwzględniając termin, dawkę, liczbę zabiegów, karencję i zasady zapobiegania odporności. Nie stosuj fungicydów „na rdzę” bez sprawdzenia, czy etykieta obejmuje daną uprawę i rdzę źdźbłową.

W uprawach ekologicznych i przy ograniczaniu chemii podstawą jest integrowana profilaktyka:

• wybieraj odmiany zbóż o potwierdzonej, lokalnie przydatnej odporności na rdzę źdźbłową;
• stosuj kwalifikowany materiał siewny i nie pozostawiaj samosiewów zbóż ani silnie porażonych odrostów pożniwnych;
• ograniczaj żywe źródła infekcji w obrębie pola, zwłaszcza samosiewy oraz silnie porażone trawy, o ile jest to zgodne z ochroną gleby i przepisami;
• utrzymuj zbilansowane nawożenie na podstawie analizy gleby; unikaj nadmiaru azotu powodującego bujny, długo wilgotny łan;
• zapewnij przewiewność plantacji przez właściwą obsadę i agrotechnikę, a od fazy strzelania w źdźbło regularnie lustruj źdźbła i pochwy liściowe;
• na terenach z berberysem obserwuj liście krzewów pod kątem plam, pykniów i pomarańczowych ecjów, ale decyzję o usuwaniu roślin podejmuj po potwierdzeniu żywiciela i zgodnie z lokalnymi przepisami.

Nie ma wiarygodnego, powszechnie skutecznego domowego preparatu, który zastąpiłby odporność odmianową, higienę pola i monitoring.

Najskuteczniejsza ochrona łączy odporność odmianową, monitoring i ograniczanie źródeł zarodników.

• Wybieraj odmiany rekomendowane dla danego regionu i sprawdzaj aktualne informacje o ich odporności, ponieważ populacja patogena może się zmieniać.
• Używaj kwalifikowanego materiału siewnego oraz zwalczaj samosiewy zbóż i mosty zielone zgodnie z zasadami dobrej praktyki rolniczej.
• Od fazy strzelania w źdźbło do kłoszenia kontroluj źdźbła, pochwy liściowe, liście, kłoski i ości, szczególnie po okresach ciepłej, wilgotnej pogody.
• Stosuj nawożenie oparte na potrzebach roślin; nadmierne dawki azotu mogą zagęszczać łan i zwiększać podatność na infekcję.
• Usuwanie berberysu rozważaj wyłącznie po ocenie jego roli w lokalnym ognisku i po sprawdzeniu wymogów dotyczących ochrony przyrody oraz własności terenu.
• W przypadku potwierdzonego ogniska zapisz gatunek, odmianę, fazę rozwojową i lokalizację, a próbkę prześlij do laboratorium lub doradcy fitopatologicznego.

• „Rdza źdźbłowa” odnosi się do miejsca, w którym objawy często są najbardziej widoczne, natomiast „czarna rdza” opisuje ciemnienie skupień podczas tworzenia teliospor.
• Puccinia graminis nie jest jednolitą populacją: formy specjalne różnią się przystosowaniem do żywicieli, a zmienność ras może przełamywać odporność odmian.
• Berberys pospolity, Berberis vulgaris, może pełnić funkcję żywiciela alternatywnego, ale nie należy zakładać, że każdy berberys ozdobny jest jednakowo podatny.
• W polskich warunkach ważnym źródłem zarodników mogą być także masy urediniospor nawiewane z odległych regionów, dlatego samo usunięcie pojedynczego krzewu berberysu nie gwarantuje ochrony plantacji.