Zgnilizna twardzikowa sałaty – Sclerotinia minor

Sclerotinia minor to glebowa nekrotroficzna forma grzyba, kojarzona przede wszystkim ze zgnilizną twardzikową i „wypadaniem” sałaty. U podstawy rośliny pojawia się miękka, wodnista brunatna zgnilizna, biały nalot grzybni oraz drobne, czarne sklerocja. W chłodnej i wilgotnej glebie rośliny szybko więdną i zamierają. Objawy mogą przypominać infekcje powodowane przez S. sclerotiorum, dlatego pewne oznaczenie wymaga diagnostyki laboratoryjnej.

Patogen rozwija się w glebie i porażа tkanki mające kontakt z wilgotnym podłożem. U sałaty pierwsze zmiany zwykle powstają przy koronie, nasadach ogonków liściowych lub na dolnych liściach. Tkanka mięknie, brunatnieje i gnije, a przy wysokiej wilgotności pokrywa się białą, watowatą grzybnią. W jej obrębie tworzą się małe, czarne sklerocja – struktury przetrwalnikowe.

Sclerotinia minor nie powinien być oznaczany tylko na podstawie obecności białej grzybni. Sclerotinia sclerotiorum, Botrytis, Phoma, patogeny powodujące mokre zgnilizny oraz niektóre więdnięcia mogą dawać podobne objawy. W przypadku wartościowej uprawy warto przesłać świeży fragment pogranicza zdrowej i chorej tkanki do laboratorium fitopatologicznego.

• więdnięcie i żółknięcie zewnętrznych liści;
• jasnobrunatna do ciemnobrunatnej, miękka i wodnista zgnilizna korony lub nasady łodygi;
• biała, watowata grzybnia na gnijącej tkance przy powierzchni gleby;
• drobne, twarde, nieregularne, czarne sklerocja, zwykle około 0,5–3 mm;
• liście kładą się na glebie, a przy silnym porażeniu cała główka sałaty zapada się i staje się niezdatna do zbioru;
• na innych żywicielach dominować może zgnilizna korzeni, korony lub podstawy pędu bez typowego „wypadania” sałaty.

Źródłem choroby są sklerocja i porażone resztki obecne w glebie. Infekcję ułatwia długotrwałe zwilżenie podłoża i tkanek przyziemnych. Ryzyko zwiększają opady, nadmierne lub zbyt częste nawadnianie, zastoiska wody, ciężka gleba, zagęszczony łan oraz szerokie zagony, których powierzchnia długo pozostaje mokra.

Sklerocja i skażona gleba mogą być przenoszone na narzędziach, kołach maszyn, obuwiu, rozsadzie, podłożu i wodzie. Zainfekowane chwasty, resztki pożniwne oraz podatny przedplon podtrzymują inokulum. W Polsce szczególnie ważne jest ograniczanie prac w mokrej glebie i czyszczenie sprzętu przed przejazdem z kwater chorych na zdrowe.

Grzyb przetrwa między sezonami głównie jako sklerocja w glebie i resztkach porażonych roślin. Mogą one zachować żywotność przez kilka lat; w praktyce dla pól z historią choroby należy przyjmować wieloletnie utrzymywanie się źródła infekcji.

W wilgotnej glebie sklerocja kiełkują, a grzybnia rozrasta się w kierunku korzeni, koron i tkanek przyziemnych. U S. minor bezpośrednie zakażanie przez sklerocja i grzybnię glebową ma większe znaczenie niż typowy dla S. sclerotiorum cykl z masowym uwalnianiem zarodników workowych. Na obumarłej tkance powstają nowe sklerocja, które wraz z resztkami wracają do gleby.

Rośliny z rozlegle zgniłą koroną lub całkowicie zwiędniętego nie da się uratować. Usuń ją w całości, najlepiej razem z korzeniami i otaczającą bryłką gleby, a miejsce niezwłocznie oczyść z resztek.

Przy pojedynczych ogniskach ogranicz podlewanie powierzchniowe, popraw odpływ wody i nie przemieszczaj gleby z chorego miejsca. Zaznacz ognisko, aby nie sadzić w nim wrażliwej uprawy w kolejnym sezonie. Jeżeli choroba pojawia się licznie lub powtarza, pobierz świeżą próbkę do oznaczenia gatunku i opracuj kilkuletni plan zmianowania oraz higieny. Zabiegi fungicydowe mogą mieć znaczenie zapobiegawcze w niektórych systemach produkcji, lecz ich dobór w Polsce musi wynikać z aktualnej rejestracji, etykiety i konkretnej uprawy.

W uprawach ekologicznych najważniejsze są działania ograniczające wilgotność i ilość inokulum:

• wyrywaj chore rośliny wraz z koroną, korzeniami i możliwie małą ilością przylegającej gleby; usuwaj je poza zagon, nie kompostuj w zwykłej pryzmie;
• stosuj podwyższone, dobrze zdrenowane zagony oraz nawadnianie kroplowe kierujące wodę pod rośliny;
• po zbiorze dokładnie usuń porażone resztki; w sprzyjających warunkach ich rozdrobnienie i szybkie, głębokie przyoranie może ograniczyć pozostawanie tkanki na powierzchni;
• rozważ biologiczne preparaty oparte na grzybach antagonistycznych, np. Coniothyrium minitans, wyłącznie jeśli są legalnie dostępne i zarejestrowane w Polsce dla danego zastosowania; stosuj je zgodnie z etykietą;
• unikaj podatnych międzyplonów i okryw, szczególnie gdy lokalna historia pola wskazuje na ich porażanie; pamiętaj, że część chwastów również może być żywicielem.

Zapobieganie powinno łączyć higienę, zarządzanie wodą i rozsądny płodozmian:

• sadź wyłącznie zdrową rozsadę i używaj czystych tac, narzędzi oraz podłoża;
• wybieraj stanowiska przepuszczalne, poprawiaj odpływ wody i rozważ podwyższone zagony;
• nawadniaj rano lub kroplowo, unikaj długiego utrzymywania mokrej powierzchni gleby;
• zapewnij odstępy umożliwiające szybkie obsychanie liści i nie zagęszczaj nadmiernie roślin;
• regularnie usuwaj chore rośliny, także ich korzenie i korony;
• czyść glebę z narzędzi, kół i sprzętu przed opuszczeniem zainfekowanej kwatery;
• planuj kilkuletnią przerwę od sałaty i innych potwierdzonych żywicieli; zboża i trawy są zwykle mniej podatne, ale dobór zmianowania trzeba dopasować do lokalnej diagnozy i chwastów;
• nie wprowadzaj automatycznie gorczycy, wyki, peluszki, facelii ani innych okryw na pole z historią choroby bez oceny ich ryzyka jako żywicieli.

• Nazwa choroby „drop” odnosi się do szybkiego więdnięcia i opadania zewnętrznych liści sałaty.
• Sklerocja S. minor są na ogół znacznie mniejsze niż sklerocja S. sclerotiorum, ale sama wielkość nie zastępuje oznaczenia laboratoryjnego.
• Choroba może utrzymywać się na polu mimo braku widocznych objawów, ponieważ źródłem infekcji pozostają sklerocja i porażone resztki.
• Niektóre chwasty mogą podtrzymywać S. minor; dlatego zachwaszczenie w zainfekowanych kwaterach ma znaczenie fitosanitarne.