Choroby wywoływane przez Xylella fastidiosa

Xylella fastidiosa to ksylemowa bakteria przenoszona przez owady nakłuwające rośliny. W zależności od podgatunku, szczepu i gospodarza wywołuje m.in. oparzelinę liści, więdnięcie, zamieranie pędów oraz choroby winorośli. Objawy mogą przypominać suszę, zasolenie lub upał, dlatego samo oglądanie rośliny nie wystarcza — konieczne jest potwierdzenie laboratoryjne i zgłoszenie podejrzenia służbom fitosanitarnym.

Bakteria kolonizuje ksylem, czyli tkankę przewodzącą wodę i sole mineralne. Jej namnażanie, tworzenie biofilmu oraz reakcje obronne rośliny mogą ograniczać przepływ wody, co prowadzi do objawów przypominających suszę lub przegrzanie.

Obraz choroby zależy od gospodarza, podgatunku, szczepu, wieku rośliny i warunków pogodowych. U niektórych roślin zakażenie pozostaje bezobjawowe, dlatego brak objawów nie wyklucza obecności bakterii.

W Polsce szczególne znaczenie ma ryzyko zawleczenia patogenu z materiałem szkółkarskim i roślinami do sadzenia. Diagnoza na podstawie samych objawów jest niewiarygodna; podobne uszkodzenia powodują niedobór wody, zasolenie, uszkodzenia korzeni, niedobory mineralne i inne patogeny naczyniowe.

Początkowo objawy mogą wystąpić tylko na pojedynczym pędzie lub gałęzi. Najczęściej obserwuje się nieregularne brązowienie i zasychanie brzegów oraz wierzchołków liści, często z wyraźną granicą między tkanką martwą a zieloną.

• więdnięcie, zwijanie się i przedwczesne opadanie liści;
• pozostawanie suchych, brązowych liści przy ogonkach;
• stopniowe zamieranie pędów i przerzedzenie korony;
• u winorośli: słaby lub opóźniony rozwój wiosenny, zasychanie gron, nierównomierne drewnienie łóz i zamieranie ramion;
• u oleandra i drzew ozdobnych: przewlekła oparzelina liści oraz postępujące zamieranie gałęzi.

Objawy często nasilają się latem, podczas wysokiej temperatury i dużego zapotrzebowania roślin na wodę. Roślina może jednak być zakażona przez tygodnie lub miesiące bez widocznych symptomów.

Najważniejszą drogą szerzenia są owady pobierające sok z ksylemu. Mogą one nabyć bakterie podczas żerowania na roślinie zakażonej, a następnie przenieść je na kolejne rośliny. W Europie szczególną uwagę zwraca się na pieniki, w tym Philaenus spumarius, ale potencjalnymi wektorami są wszystkie owady żywiące się sokiem ksylemowym do czasu potwierdzenia lub wykluczenia ich roli.

Nowe ogniska mogą również powstać wskutek przemieszczania zakażonych roślin do sadzenia, podkładek, zrazów i innego materiału rozmnożeniowego. Znaczenie mają także bezobjawowe rośliny żywicielskie, roślinność dzika oraz chwasty podtrzymujące patogen lub jego wektory.

Bakteria namnaża się w naczyniach ksylemu i może przemieszczać się systemicznie w roślinie, szczególnie w zgodnych kombinacjach gospodarz–szczep. U wieloletnich gospodarzy może przetrwać w zdrewniałych częściach przez wiele sezonów.

Owady pobierające sok ksylemowy nabywają bakterie podczas żerowania na zakażonej roślinie. Komórki bakterii przyczepiają się i namnażają w przedniej części przewodu pokarmowego owada, dzięki czemu przeniesienie na kolejną roślinę może nastąpić podczas następnego żerowania. Niedojrzałe stadia zwykle tracą bakterie podczas linienia, a patogen nie jest typowo przekazywany przez jaja.

W warunkach europejskich istotnym potencjalnym wektorem jest pienik ślinianka (Philaenus spumarius); znaczenie mają również inne pieniki i owady z grupy skoczków. Tempo rozwoju zależy od temperatury, aktywności wektorów, podatności gospodarza i stresu wodnego.

Nie ma potwierdzonego, praktycznie skutecznego leczenia systemicznego, które usuwałoby Xylella fastidiosa z zakażonej rośliny. Zabiegi poprawiające nawodnienie lub ograniczające stres mogą czasowo zmniejszyć widoczność objawów, ale nie eliminują bakterii ani nie zapobiegają zakażaniu wektorów.

1. Odizolować podejrzaną roślinę i oznaczyć jej położenie.
2. Porównać objawy z suszą, zasoleniem, uszkodzeniami korzeni, niedoborami i innymi chorobami naczyniowymi.
3. Zgłosić podejrzenie do właściwego Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Roślin i Nasiennictwa; potwierdzenie powinno opierać się na pobraniu próbek i badaniu laboratoryjnym.
4. Po potwierdzeniu postępować zgodnie z decyzją służb fitosanitarnych, która może obejmować usunięcie rośliny, zniszczenie materiału i działania w strefie wyznaczonej.
5. Nie pobierać sadzonek, zrazów ani nasion z rośliny podejrzanej i nie przekazywać jej innym osobom.

Cięcie pojedynczych gałęzi nie jest samodzielnym sposobem zwalczania zakażenia systemicznego i może zwiększać ryzyko przemieszczania materiału.

Nie istnieje wiarygodna, organiczna metoda wyleczenia rośliny z ustalonego zakażenia systemicznego. Działania ograniczające ryzyko powinny być elementem integrowanej ochrony roślin:

• kupować wyłącznie materiał szkółkarski z legalnego, sprawdzonego źródła, z wymaganymi dokumentami fitosanitarnymi;
• izolować nowe rośliny i obserwować je przed posadzeniem w pobliżu winnicy, sadu lub cennych okazów;
• kosić lub usuwać nadmierne zachwaszczenie i roślinność zielną, która może podtrzymywać populacje wektorów, zgodnie z lokalnymi zaleceniami;
• monitorować owady za pomocą obserwacji, czerpaka, otrząsania lub żółtych tablic lepowych, jeśli metoda jest adekwatna do uprawy;
• usuwać i niszczyć potwierdzone porażone rośliny wyłącznie według zaleceń PIORiN; nie rozmnażać ich i nie przenosić sadzonek, gałęzi ani zrazów;
• dezynfekować narzędzia między roślinami w ognisku choroby, choć główną drogą przenoszenia pozostają wektory i zakażony materiał do sadzenia.

Zapobieganie jest ważniejsze niż leczenie, ponieważ po zasiedleniu układu przewodzącego nie ma pewnej metody eradykacji bakterii z rośliny.

• Wybierać materiał zarejestrowanych szkółek i sprawdzać paszport roślin, szczególnie przy zakupie gospodarzy wymienianych w przepisach UE.
• Nie przywozić roślin do sadzenia z obszarów objętych ograniczeniami i nie wymieniać nieudokumentowanych sadzonek ani zrazów.
• Regularnie lustrować winorośl, drzewa owocowe i rośliny ozdobne pod kątem oparzeliny liści, więdnięcia i zamierania gałęzi.
• W szkółkach utrzymywać higienę, ograniczać kontakt z potencjalnymi wektorami oraz prowadzić dokumentację pochodzenia i przemieszczania partii.
• W razie podejrzenia nie pobierać samodzielnie materiału do rozmnażania, nie kompostować porażonych części i nie przenosić rośliny; skontaktować się z właściwym WIORiN.

W Polsce obowiązują urzędowe zasady kontroli i przemieszczania roślin żywicielskich, które mogą się zmieniać. Aktualne wymagania należy sprawdzać w PIORiN oraz w obowiązujących przepisach UE.

• Xylella fastidiosa nie powoduje jednej, identycznej choroby u wszystkich roślin; nazwa i ciężkość objawów zależą od gospodarza oraz wariantu bakterii.
• Europejska baza EFSA obejmuje setki żywicieli, w tym rośliny uprawne, ozdobne i dziko rosnące; lista jest aktualizowana wraz z nowymi wynikami badań.
• Rośliny bezobjawowe mogą ułatwiać zawleczenie bakterii i stanowić źródło dla wektorów.
• W Polsce Xylella fastidiosa jest organizmem podlegającym obowiązkowym działaniom fitosanitarnym, dlatego podejrzenia nie należy samodzielnie „leczyć” ani ignorować.