Guzak południowy

Guzak południowy (Meloidogyne incognita) jest mikroskopijnym nicieniem pasożytującym na korzeniach wielu roślin uprawnych. W tkankach korzeni tworzy charakterystyczne narośla, które ograniczają pobieranie wody i składników pokarmowych. Porażone rośliny słabiej rosną, żółkną i więdną w czasie upałów, a objawy często występują placami. Pewne rozpoznanie wymaga badania gleby i korzeni.

Guzak południowy zasiedla glebę i korzenie. Młodociane osobniki wnikają do włośnikowych części korzeni, gdzie wywołują powstawanie komórek olbrzymich i narośli. Uszkodzony system korzeniowy gorzej pobiera wodę oraz składniki pokarmowe, dlatego część nadziemna może przypominać roślinę przesuszoną lub cierpiącą na niedobór składników.

W Polsce podejrzenie tego gatunku warto brać pod uwagę przede wszystkim w ogrzewanych szklarniach, tunelach, pod osłonami oraz po wprowadzeniu zakażonego materiału rozmnożeniowego lub podłoża. Sam wygląd narośli nie wystarcza do identyfikacji M. incognita, ponieważ podobne objawy powodują inne gatunki Meloidogyne i niektóre uszkodzenia korzeni.

• nieregularne, kuliste lub wydłużone narośla na drobnych korzeniach;
• skrócony, słabo rozgałęziony system korzeniowy i zamieranie części korzeni;
• zahamowanie wzrostu, bladozielone lub żółte liście oraz mniejsza liczba kwiatów i owoców;
• więdnięcie w najcieplejszej części dnia mimo dostatecznej wilgotności podłoża;
• nierównomierne place słabego wzrostu, szczególnie w lekkiej, szybko nagrzewającej się glebie;
• mała poprawa po podlewaniu lub nawożeniu, gdyż uszkodzone korzenie nie wykorzystują skutecznie zasobów.

Narośla należy oglądać po delikatnym wypłukaniu ziemi z korzeni. Guzki brodawkowe roślin motylkowatych, zgnilizny i uszkodzenia mechaniczne mogą być mylone z guzakiem.

Najważniejszym sposobem rozprzestrzeniania jest przemieszczanie zakażonej gleby i korzeni. Nicienie mogą być przenoszone z rozsadą, bryłą korzeniową, podłożem, narzędziami, obuwiem, kołami ciągnika oraz wodą spływową i nawadnianiem powierzchniowym.

Wiele chwastów i roślin uprawnych może podtrzymywać rozmnażanie, dlatego nieodchwaszczony tunel lub krótka, przypadkowa rotacja często nie przerywa cyklu. Uszkodzenia są silniejsze w warunkach dodatkowego stresu: suszy, zasolenia, niedoboru tlenu w glebie, złego odżywienia lub zbyt dużego zagęszczenia roślin.

Samice składają jaja w galaretowatej masie na powierzchni korzenia lub w jego pobliżu. Z jaj wylęgają się larwy drugiego stadium, które przemieszczają się w glebie i wnikają do młodych korzeni. Po ustaleniu miejsca żerowania stają się osiadłe, indukują komórki odżywcze i przechodzą kolejne stadia rozwojowe.

Dojrzała samica pęcznieje i produkuje kolejną masę jajową; w wielu populacjach rozmnażanie może zachodzić bez zapłodnienia. W ciepłych warunkach jedno pokolenie może trwać około 3–6 tygodni, a w długim sezonie możliwe jest kilka pokoleń. W nieogrzewanej uprawie w Polsce rozwój jest silnie ograniczany przez niską temperaturę, natomiast pod osłonami może przebiegać znacznie dłużej.

Nie ma pewnego zabiegu leczniczego, który usunie guzaka z już zasiedlonych korzeni rośliny. Najpierw pobierz reprezentatywne próbki gleby i korzeni do laboratorium; przy większej powierzchni warto zaznaczyć porażone place osobno.

• Silnie uszkodzone rośliny jednoroczne usuń wraz z korzeniami i wyrzuć zgodnie z lokalnymi zasadami, nie rozprowadzając ziemi po ogrodzie.
• W tym samym miejscu nie sadź ponownie podatnego gatunku, zwłaszcza z tego samego rodzaju.
• W szklarni lub tunelu połącz odmianę odporną, higienę, odchwaszczanie, właściwy płodozmian i – gdy warunki na to pozwalają – solaryzację.
• Na plantacji dobierz zmianowanie dopiero po identyfikacji gatunku i ocenie żywicieli; populacje mieszane mogą wymagać innego programu.
• Środki chemiczne rozważaj wyłącznie po potwierdzeniu problemu i zgodnie z aktualnym polskim rejestrem oraz etykietą dla konkretnej uprawy.

Metody biologiczne i organiczne powinny być elementem programu integrowanej ochrony, a nie pojedynczym zabiegiem o gwarantowanym działaniu.

• W małych tunelach i na zagonach rozważ letnią solaryzację wilgotnej gleby, jeżeli można przez kilka tygodni utrzymać szczelnie ułożoną przezroczystą folię w miejscu silnie nasłonecznionym.
• Stosuj dobrze dojrzały kompost i poprawiaj strukturę gleby, ale nie używaj materiału niewiadomego pochodzenia, który może zawierać zakażoną ziemię lub korzenie.
• W odpowiednich warunkach można wykorzystać biofumigacyjne międzyplony lub nawozy zielone, np. gorczycę, jednak ich skuteczność zależy od gatunku, biomasy, rozdrobnienia i szybkiego wymieszania z glebą.
• Preparaty mikrobiologiczne przeznaczone do ograniczania populacji nicieni stosuj tylko zgodnie z polską etykietą i instrukcją producenta; ich działanie jest zależne od podłoża i warunków.
• Nie przenoś kompostu, ziemi ani korzeni z porażonego miejsca do zdrowych zagonów.

• Kupuj zdrową rozsadę i sadzonki z pewnego źródła; do pojemników stosuj świeże, sprawdzone podłoże.
• Nie przenoś ziemi z podejrzanego zagonu. Po pracy w takim miejscu oczyść narzędzia, obuwie, koła i glebogryzarkę.
• Po potwierdzeniu gatunku wybieraj odmiany opisane jako odporne lub tolerancyjne na M. incognita dla konkretnej uprawy. Odporność może być przełamywana przez inne gatunki lub populacje.
• Planuj płodozmian na podstawie potwierdzonego żywiciela i lokalnej populacji; nie zakładaj, że każda roślina „na zmianę” jest nieżywicielem.
• Systematycznie usuwaj chwasty w szklarni, tunelu i na zagonach, również w okresie bez uprawy.
• Po zbiorze usuń silnie porażone rośliny wraz z możliwie dużą częścią korzeni, nie otrząsając ziemi na zdrowym stanowisku.
• Ogranicz spływ gleby i utrzymuj równomierne nawadnianie, prawidłowe nawożenie oraz dobrą strukturę podłoża.

• M. incognita należy do grupy najważniejszych gospodarczo guzaków korzeniowych i ma bardzo szerokie spektrum żywicieli.
• Objawy nadziemne często przypominają suszę, niedobór składników pokarmowych albo chorobę naczyniową.
• Odporność odmiany oznaczona dla guzaków nie musi działać przeciwko każdemu gatunkowi lub każdej populacji Meloidogyne.
• W Polsce nazwa „guzak południowy” jest stosowana dla Meloidogyne incognita; nie należy jej utożsamiać automatycznie z guzakiem północnym (M. hapla).
• Gatunek może utrzymywać się dzięki chwastom i roślinom pozostawionym na okres bez uprawy, dlatego sama przerwa w uprawie nie zawsze zmniejsza jego liczebność.