Alternarioza (sucha plamistość liści)

Alternarioza powodowana przez Alternaria solani jest chorobą grzybową przede wszystkim pomidora i ziemniaka. Najczęściej zaczyna się na starszych, dolnych liściach jako brunatne plamy z koncentrycznymi pierścieniami przypominającymi tarczę strzelniczą. Przy ciepłej pogodzie, długim zwilżeniu liści i obecności porażonych resztek może szybko ograniczać powierzchnię asymilacyjną oraz uszkadzać owoce lub bulwy.

Alternarioza rozwija się najczęściej na pomidorach i ziemniakach w ciepłej części sezonu wegetacyjnego. Zwykle pierwsze zmiany pojawiają się na starszych liściach położonych blisko gleby, a następnie przesuwają się ku górze rośliny. Na pomidorze mogą zostać porażone także łodygi i owoce, natomiast na ziemniaku również bulwy.

Nazwa „wczesna zaraza” bywa myląca, ponieważ choroba może pojawić się w różnych terminach, nie tylko krótko po posadzeniu. W przypadku pomidora obraz objawów nie zawsze pozwala odróżnić A. solani od innych gatunków Alternaria.

Początkowo widoczne są drobne, ciemnobrunatne do czarnych plamy na starszych, dolnych liściach. Z czasem powiększają się, stają się okrągłe lub kanciaste i często tworzą wyraźne koncentryczne pierścienie. Wokół nekroz może pojawić się żółknięcie, a tkanka wewnątrz plamy zasycha, kruszy się i niekiedy wypada.

Silne porażenie prowadzi do zasychania i przedwczesnego opadania liści, co odsłania owoce pomidora. Na łodygach występują suche, brunatne, lekko zapadnięte zmiany, czasem przy szyjce korzeniowej. Owoce pomidora mogą mieć skórzaste, ciemne plamy, często w pobliżu szypułki, z koncentrycznymi zgrubieniami. Na bulwach ziemniaka powstają ciemne, zapadnięte plamy z suchym, korkowatym, brunatnym miąższem pod skórką.

Od zarazy ziemniaka zmiany alternariozowe odróżniają zwykle wyraźne pierścieniowanie i bardziej suche brzegi. Podobny obraz mogą jednak dawać inne gatunki Alternaria, plamistości bakteryjne oraz niedobory magnezu lub manganu.

Źródłem infekcji są przede wszystkim porażone resztki pomidora i ziemniaka, samosiewy, chwasty z rodziny psiankowatych oraz chory materiał rozmnożeniowy. Zarodniki rozprzestrzeniają się z wiatrem, podczas deszczu i podlewania przez zraszanie. Mogą być również przenoszone przez ręce, ubranie, narzędzia i sprzęt.

Ryzyko wzrasta w gęstych nasadzeniach, przy długiej rosie, częstym zwilżaniu liści, rozpryskiwaniu gleby i słabej cyrkulacji powietrza. Susza, niedobór azotu lub innych składników, przeciążenie roślin owocami oraz inne choroby dodatkowo osłabiają gospodarza.

Patogen przetrzymuje się głównie w porażonych resztkach roślinnych, a także na samosiewach, chwastach psiankowatych, porażonym materiale rozmnożeniowym i potencjalnie na nasionach. W ciepłych i wilgotnych warunkach na zmianach chorobowych oraz obumarłych tkankach tworzą się bezpłciowe zarodniki konidialne.

Zarodniki przenoszą się z wiatrem, kroplami deszczu i wodą zraszającą, a także na narzędziach, odzieży i sprzęcie. Do kiełkowania potrzebują wolnej wody lub bardzo wysokiej wilgotności. Przy sprzyjającej pogodzie nowe plamy mogą stać się widoczne po około 5–7 dniach, po czym powstają kolejne zarodniki i rozpoczynają się następne cykle infekcji.

Po wykryciu pierwszych plam usuń tylko najbardziej porażone liście, o ile roślina zachowuje wystarczającą ilość zdrowej powierzchni. Zabiegi wykonuj w suchy dzień, a narzędzia czyść i dezynfekuj po pracy z chorymi roślinami. Jeżeli pomidor lub ziemniak jest silnie ogołocony, stale tworzy nowe ogniska albo porażenie obejmuje łodygi i owoce, usuń całą roślinę i wyrzuć ją poza kompostem.

W produkcji polowej lub pod osłonami decyzję o ochronie chemicznej podejmuj na podstawie lustracji, historii pola i przebiegu pogody. Środki kontaktowe działają głównie zapobiegawczo, dlatego nie zastępują higieny, przewiewu i ograniczania zwilżenia liści. Unikaj wielokrotnego stosowania preparatów o tym samym mechanizmie działania.

W uprawie amatorskiej najważniejsze są działania ograniczające źródło zarodników i zwilżenie liści. Usuwaj pojedyncze, silnie porażone dolne liście, wkładając je od razu do worka; nie kompostuj porażonych resztek w zwykłym kompostowniku. Po pracy oczyść narzędzia, a roślin nie dotykaj, gdy są mokre.

• Stosuj ściółkę ograniczającą rozprysk gleby na dolne liście.
• Zapewnij przewiew, prowadź pomidory przy podporach i podlewaj przy podłożu, najlepiej rano.
• Usuwaj opadłe liście, resztki po zbiorze, samosiewy ziemniaka i pomidora oraz chwasty psiankowate.
• W miarę dostępności wybieraj zdrowy materiał sadzeniowy i odmiany o podwyższonej tolerancji.

Biologiczne preparaty mikrobiologiczne mogą wspomagać ochronę zapobiegawczą, ale ich skuteczność zależy od produktu, terminu i warunków. Używaj wyłącznie preparatów zarejestrowanych w Polsce i zgodnie z etykietą.

W Polsce ograniczaj przeżywanie patogenu i zwilżenie liści przez cały sezon:

• sadź zdrowe, kwalifikowane sadzeniaki oraz kupuj zdrową rozsadę i nasiona z pewnego źródła;
• nie zakładaj pomidora, ziemniaka, papryki i bakłażana rok po roku w tym samym miejscu; przy silnej presji zachowaj co najmniej 3-letnią przerwę;
• usuwaj samosiewy i psiankowate chwasty, zwłaszcza psiankę czarną;
• stosuj ściółkę, palikowanie lub kratki oraz praktyczne odstępy między roślinami;
• podlewaj glebę, nie liście, i wykonuj podlewanie rano, aby tkanki szybko wyschły;
• nie usuwaj jednorazowo dużej części ulistnienia, ponieważ nadmierne ogławianie zwiększa stres roślin;
• po zbiorze usuń i zutylizuj porażone resztki zamiast pozostawiać je na zagonie;
• utrzymuj równomierne nawożenie i nawadnianie, unikając zarówno niedoborów, jak i przenawożenia.

• Alternaria solani jest patogenem nekrotroficznym: rozwija się w obumierającej tkance i wytwarza zarodniki na zmianach chorobowych.
• „Wczesna zaraza” nie oznacza, że objawy muszą wystąpić wcześnie po posadzeniu; choroba może nasilać się także w środku lub pod koniec sezonu.
• Na ziemniaku alternarioza jest często kompleksem chorób, ponieważ bardzo podobne objawy może powodować również Alternaria alternata.
• Stres suszy, duże obciążenie owocami, niedobór składników pokarmowych i naturalne starzenie się liści zwiększają podatność, ale choroba może wystąpić także na roślinach dobrze odżywionych.