Mszyca czeremchowo-zbożowa

Mszyca czeremchowo-zbożowa to drobny, oliwkowozielony szkodnik zbóż, kukurydzy i innych traw. Żeruje w pochwach liściowych, u nasady pędów oraz w zwiniętych liściach, wysysając soki i pozostawiając spadź. W Polsce ma szczególne znaczenie jako wektor wirusów żółtej karłowatości zbóż, dlatego sama liczebność kolonii nie zawsze odzwierciedla ryzyko gospodarcze.

Mszyca czeremchowo-zbożowa ma zwykle 1,5–2,4 mm długości. Formy bezskrzydłe są oliwkowozielone, często z ciemniejszymi płytkami po bokach odwłoka; charakterystyczne syfony są ciemne i wyraźne. W koloniach mogą występować formy uskrzydlone.

W Polsce gatunek zasiedla przede wszystkim zboża ozime i jare, kukurydzę oraz inne trawy. Niewielkie kolonie często nie powodują istotnych strat, jednak wczesne zasiedlenie roślin może ograniczać ich wzrost. Ważniejszym zagrożeniem bywa przenoszenie wirusów żółtej karłowatości zbóż, którego nie można rozpoznać wyłącznie na podstawie obecności mszyc.

Najpierw sprawdzaj dolne partie roślin, pochwy liściowe, nasady źdźbeł, spodnią stronę liści oraz zwinięte młode liście kukurydzy.

• kolonie drobnych, oliwkowozielonych mszyc, niekiedy z osobnikami uskrzydlonymi;
• żółknięcie, złociste smugi i podłużne przebarwienia liści przy silnym żerowaniu;
• zwijanie lub skręcanie liści i zahamowanie wzrostu;
• lepka spadź oraz wtórny czarny nalot sadzaków na liściach lub kłosach;
• słabsze krzewienie, gorsze nalewanie ziarna i karłowacenie przy dużym nasileniu;
• żółte, czerwone lub purpurowe przebarwienia oraz karłowatość mogą wskazywać na żółtą karłowatość zbóż, ale wymagają odrębnej diagnostyki.

Nie należy utożsamiać każdego żółknięcia z wirusem. Podobne objawy mogą powodować niedobory składników, susza, zalanie, chłód lub inne mszyce.

Populacje rozwijają się na zielonych, podatnych trawach, samosiewach zbóż, oziminach i roślinach pozostających na polu lub jego obrzeżach. Uskrzydlone mszyce mogą przelatywać z czeremchy, traw, samosiewów i wcześniejszych plantacji na młode zboża, kukurydzę lub sorgo.

Samosiewy tworzą tak zwany zielony most między sezonami. Ryzyko przeniesienia wirusów zależy od obecności źródeł infekcji, liczebności i migracji mszyc, fazy rozwojowej roślin oraz pogody. Stwierdzenie mszyc nie dowodzi samo w sobie, że rośliny są zakażone.

Podstawowym żywicielem zimowym jest czeremcha zwyczajna (Prunus padus). Jaja zimują na pędach, a wiosną wylęgające się samice zasiedlają pąki i młode liście. W Polsce zwykle od maja pojawiają się formy uskrzydlone, które przelatują na zboża, kukurydzę i inne trawy.

Na żywicielach trawiastych samice rodzą żywe larwy, dzięki czemu w sezonie może rozwinąć się wiele pokoleń. Uskrzydlenie nasila się przy zagęszczeniu kolonii, starzeniu się roślin, stresie lub zmianie warunków. Jesienią część populacji może powracać na czeremchę i wytwarzać formy płciowe oraz jaja zimujące, ale w sprzyjających warunkach mszyce mogą utrzymywać się również na zielonych trawach i oziminach.

Przed podjęciem decyzji potwierdź obecność mszycy, najlepiej na wielu fragmentach pola. Licz mszyce na źdźbłach, liściach lub roślinach zgodnie z metodyką dla danej uprawy i sprawdzaj, czy kolonie są aktywne oraz czy występują parazytoidy i drapieżce.

W zbożach szczególne znaczenie ma termin zasiedlenia: wczesne jesienne infekcje wirusowe mogą być groźniejsze niż późne, krótkotrwałe żerowanie. Progi ekonomicznej szkodliwości nie są uniwersalne — zależą od gatunku zboża, odmiany, fazy rozwojowej, pogody i aktualnych zaleceń dla Polski.

Jeżeli monitoring uzasadnia zabieg, wybierz legalnie dopuszczony preparat o zastosowaniu w danej uprawie i stosuj go punktowo lub kierunkowo, gdy jest to możliwe. Uwzględnij karencję, ochronę owadów pożytecznych, rotację mechanizmów działania i wszystkie wymagania aktualnej etykiety.

Ochrona biologiczna jest szczególnie cenna, ponieważ szerokie zabiegi przeciw mszycom mogą niszczyć ich naturalnych wrogów.

• monitoruj obecność biedronek, larw bzygowatych, złotooków, pluskwiaków drapieżnych, parazytoidów i mszyc porażonych przez grzyby;
• unikaj niepotrzebnych, nieselektywnych zabiegów, które mogą wywołać wtórne namnożenie mszyc;
• w małych uprawach usuwaj silnie zasiedlone fragmenty roślin, jeśli nie zwiększa to ryzyka rozsiewania wirusów;
• w uprawach ekologicznych stosuj wyłącznie środki i preparaty dopuszczone w aktualnych przepisach oraz zgodnie z etykietą, wspierając je przez ograniczanie stresu roślin i ochronę organizmów pożytecznych.

• lustruj samosiewy zbóż, oziminy, miedze, trawy oraz obrzeża plantacji od wiosny do jesieni;
• ograniczaj obecność samosiewów pszenicy, jęczmienia, owsa i innych zbóż przed wschodami kolejnej plantacji, z uwzględnieniem zasad ochrony gleby i bioróżnorodności;
• dobieraj odmiany o mniejszej podatności na wirusy żółtej karłowatości zbóż, jeżeli takie informacje są dostępne dla danej odmiany;
• ograniczaj stres suszy, niedoborów i nadmiernego zagęszczenia łanu przez prawidłową agrotechnikę;
• zapisuj liczebność mszyc, fazę rozwojową roślin, rozmieszczenie kolonii i obecność wrogów naturalnych;
• nie opieraj decyzji ochronnej na pojedynczej kolonii ani na samym żółknięciu liści.

• Nazwa gatunkowa wiąże się z czeremchą zwyczajną, która jest jego typowym żywicielem zimowym.
• W Polsce pierwsze naloty na kukurydzę mogą wystąpić od końca kwietnia w ciepłych latach, lecz częstsze zasiedlanie przypada na maj.
• Gatunek jest ważnym wektorem wirusów żółtej karłowatości zbóż, między innymi wariantów kompleksu BYDV/CYDV.
• Wirusy te nie są przenoszone mechanicznie ani przez nasiona w taki sposób jak typowe patogeny nasienne; rozprzestrzenianie odbywa się głównie podczas żerowania mszyc.
• Czeremcha nie jest dobrym źródłem wirusa żółtej karłowatości zbóż, dlatego mszyce mogą nabywać go dopiero po żerowaniu na zakażonych trawach lub zbożach.