Sporysz zbóż i traw

Sporysz zbóż i traw to choroba powodowana przez grzyb Claviceps purpurea. Zamiast pojedynczych ziarniaków rozwijają się wydłużone, twarde sklerocja o barwie fioletowoczarnej, często poprzedzone lepką rosą miodową na kwiatostanie. Największe znaczenie gospodarcze choroba ma w życie, lecz może porażać także inne zboża oraz trawy chłodnego klimatu. Sklerocja mogą zawierać toksyczne alkaloidy sporyszu.

Choroba jest szczególnie istotna w życie, zwłaszcza w odmianach i populacjach o obcopylnym charakterze kwitnienia. W Polsce może pojawiać się także w pszenicy, pszenżycie, jęczmieniu, owsie oraz na trawach pastewnych, łąkowych i gazonowych.

Pierwszym wyraźnym objawem na kwiatostanie bywa lepka, błyszcząca rosa miodowa o barwie żółtawej lub bursztynowej. Później pojedyncza zalążnia zostaje zastąpiona wydłużonym, twardym sklerocjum fioletowym, purpurowobrązowym albo prawie czarnym. Liście i źdźbła zwykle pozostają bez widocznych zmian, ponieważ infekcja koncentruje się w kwiatku i rozwijającym się nasieniu.

Rozpoznanie na podstawie samego sklerocjum nie zawsze pozwala potwierdzić gatunek, ponieważ także inne gatunki rodzaju Claviceps porażają trawy. W razie wątpliwości potrzebna jest analiza laboratoryjna.

• Na początku kwitnienia między plewami pojawia się lepka, szklista rosa miodowa, czasem przyciągająca muchówki.
• W miejsce pojedynczego ziarniaka rozwija się wydłużone, twarde sklerocjum o barwie purpurowej, fioletowoczarnej lub prawie czarnej.
• Na kłosach żyta sklerocja często wyraźnie wystają poza plewy i są większe od prawidłowych ziaren.
• W trawach objawy mogą być mniej rzucające się w oczy, zależnie od gatunku i budowy kwiatostanu.
• Liście i źdźbła zazwyczaj pozostają pozornie zdrowe.

Źródłem infekcji są przede wszystkim sklerocja pozostawione w glebie, resztkach roślinnych lub zanieczyszczonym materiale siewnym. Wiosną uwalniają zarodniki workowe, które zakażają otwarte kwiaty. Następnie rosa miodowa z zarodnikami konidialnymi umożliwia wtórne przenoszenie choroby przez owady, krople deszczu, stykające się kwiatostany i pracujące maszyny.

Ryzyko rośnie, gdy chłodna i deszczowa pogoda wydłuża kwitnienie, opóźnia zapylenie lub powoduje jego niepełność. Znaczenie mają również kwitnące trawy dzikie, samosiewy zbóż i chwasty na obrzeżach pól.

Sklerocja zimują w glebie, resztkach pożniwnych albo wraz ze zanieczyszczonym materiałem siewnym. Po okresie chłodu i przy dostatecznej wilgotności kiełkują, tworząc niewielkie trzonki z owocnikami. Powstające w nich zarodniki workowe są przenoszone przez wiatr na kwitnące kwiaty traw.

Po zakażeniu rozwija się faza grzybni w zalążni, podczas której powstaje rosa miodowa zawierająca zarodniki konidialne. Deszcz, owady i kontakt sąsiednich kwiatostanów przenoszą je na kolejne kwiaty. Ostatecznie tkanki grzyba zastępują zalążnię i twardnieją w ciemne sklerocjum, które może opaść na glebę albo zostać zebrane z ziarnem.

Sklerocjum, które już powstało w kwiatku, nie może zostać wyleczone. W ogrodach, małych zasiewach i plantacjach nasiennych należy przed dojrzeniem zebrać porażone kłosy lub wiechy, umieścić je w zamkniętym worku i usunąć tak, aby nie rozsiewać sklerocjów.

W uprawach polowych najskuteczniejsze jest postępowanie integrowane: czysty materiał siewny, zwalczanie samosiewów i traw będących źródłem inokulum, zmianowanie, terminowy zbiór oraz czyszczenie ziarna. Zabiegi fungicydowe, jeśli są przewidziane dla danej uprawy, muszą być wykonane zgodnie z aktualnymi zaleceniami i etykietą; ich działanie bywa ograniczone przez krótki okres podatności kwiatów.

Widocznie porażonego ziarna nie należy mieszać ze zdrowym ani wykorzystywać do siewu, przemiału lub skarmiania bez odpowiedniej oceny.

Najważniejsze działania o charakterze ekologicznym i niechemicznym to:

• wysiew kwalifikowanego, czystego materiału siewnego oraz odrzucanie partii zawierających sklerocja;
• usuwanie porażonych kłosów i wiech z małych plantacji przed dojrzeniem oraz bezpieczne ich niszczenie bez rozsiewania;
• koszenie traw i samosiewów przed wykłoszeniem lub dojrzewaniem nasion, jeżeli termin zabiegu nie zwiększy rozsiewania;
• zmianowanie i unikanie wieloletniego powtarzania żyta lub upraw nasiennych podatnych traw na tym samym stanowisku;
• dokładne czyszczenie nasion i zebranego ziarna urządzeniami umożliwiającymi oddzielenie większych sklerocjów;
• nieprzeznaczanie widocznie zanieczyszczonego ziarna, siana ani nasion do spożycia lub skarmiania bez oceny zgodnej z wymaganiami bezpieczeństwa pasz i żywności.

Podstawą ograniczania sporyszu jest przerwanie cyklu między sklerocjami a kwitnącymi żywicielami.

• Stosuj certyfikowany lub przebadany materiał siewny i nie wysiewaj partii z widocznymi sklerocjami.
• Usuwaj samosiewy żyta, dzikie trawy i zachwaszczenie w obrębie oraz bezpośrednim sąsiedztwie plantacji przed ich kwitnieniem.
• Stosuj zmianowanie; unikaj częstego następstwa żyta i innych podatnych upraw nasiennych traw.
• W miarę możliwości wybieraj odmiany i technologie zapewniające wyrównane, krótkie kwitnienie oraz dobre zapylenie.
• Zbieraj plon terminowo, a po zbiorze dokładnie czyść ziarno i nasiona. Sklerocja większe od ziarniaków można często częściowo oddzielić mechanicznie, ale nie zastępuje to kontroli jakości.
• Nie przeznaczaj zanieczyszczonego plonu na cele spożywcze ani paszowe bez oceny laboratoryjnej i sprawdzenia obowiązujących wymagań.

• Sporysz nie jest typową chorobą liściową: zakażeniu ulega przede wszystkim zalążnia kwiatu.
• Sklerocjum jest formą przetrwalnikową grzyba i może przetrwać poza rośliną do kolejnego sezonu.
• Alkaloidy sporyszu mogą działać toksycznie na ludzi i zwierzęta; zanieczyszczonego ziarna, siana ani nasion nie należy przeznaczać na żywność lub paszę bez odpowiedniej oceny.
• Żyto jest głównym żywicielem gospodarczym, ponieważ jego kwiaty są otwarte i dłużej dostępne dla infekcji niż u wielu odmian samopylnych zbóż.
• Wysoka liczba kwitnących traw na miedzach i nieużytkach może zwiększać ilość inokulum w pobliżu plantacji.