Rak bakteryjny i zgorzel bakteryjna

Pseudomonas syringae pv. syringae to bakteria o szerokim, lecz zmiennym zakresie żywicieli. W Polsce wiąże się ją przede wszystkim z rakiem bakteryjnym drzew owocowych, ale może także powodować plamy na liściach, zgorzel kwiatów i zamieranie młodych pędów. Największe ryzyko występuje podczas chłodnej, deszczowej pogody, po przymrozkach i w miejscach zranień.

Choroba nie ma jednego, całkowicie swoistego obrazu. Na drzewach owocowych określa się ją najczęściej jako raka bakteryjnego, zgorzel bakteryjną lub zamieranie pędów; na innych roślinach może przyjmować postać plamistości liści albo zgorzeli kwiatów.

Bakteria może bytować na powierzchni roślin bez wyraźnych objawów, dlatego samo wykrycie jej w próbce nie zawsze dowodzi, że odpowiada za wszystkie obserwowane uszkodzenia. Przy cennych roślinach, silnym zamieraniu lub decyzjach szkółkarskich wskazane jest badanie laboratoryjne. Na jabłoni i gruszy objawy trzeba odróżnić między innymi od zarazy ogniowej, a na drzewach pestkowych od uszkodzeń mrozowych, oparzeń słonecznych i innych chorób kory.

• Na liściach pojawiają się drobne, wodniste, brunatne do czarnych plamy, niekiedy z jaśniejszą obwódką; tkanka może wypadać, tworząc postrzępione otwory.
• Kwiaty brązowieją, więdną i zamierają, a pąki mogą czernieć jeszcze przed rozwinięciem.
• Na młodych pędach widoczne są ciemne smugi, jednostronna zgorzel, więdnięcie wierzchołków i zamieranie.
• Raki na zdrewniałych częściach są ciemne, zapadnięte lub chropowate. Pod korą może być widoczne brunatne przebarwienie, a u drzew pestkowych często pojawia się bursztynowa lub czerwono-brązowa guma.
• Na owocach i strąkach mogą wystąpić zapadnięte, brunatne plamy lub powierzchniowe uszkodzenia.

Objawy zwykle są najbardziej widoczne wiosną oraz po długich okresach chłodu, deszczu i zwilżenia roślin.

Źródłem bakterii mogą być zakażone pąki, raki, porażony materiał rozmnożeniowy, resztki roślinne oraz bezobjawowo skolonizowane powierzchnie roślin. Rozprzestrzenianiu sprzyjają deszcz, zraszanie nadkoronowe, mokre narzędzia, ręce, kontakt roślin oraz praca w wilgotnych warunkach.

Do infekcji ułatwiają dostęp rany po cięciu, przymrozkach, gradzie, żerowaniu owadów, przesadzaniu i uszkodzeniach mechanicznych. Ryzyko rośnie, gdy wrażliwe tkanki pozostają mokre podczas chłodnej pogody. Ciepła, sucha aura zwykle ogranicza rozwój objawów, lecz nie musi eliminować bakterii z powierzchni roślin.

Bakteria może przetrwać na porażonych pąkach, w rakach, resztkach roślinnych, chwastach, tkankach w stanie spoczynku oraz na pozornie zdrowych powierzchniach roślin. W tej ostatniej formie może pozostawać epifitycznie i nie powodować natychmiastowych objawów.

Podczas deszczu bakterie są przenoszone z kroplami wody, a także przez mokre narzędzia, ręce i kontakt sąsiadujących roślin. Wnikają przez aparaty szparkowe, przetchlinki, kwiaty, blizny po opadłych liściach oraz rany po mrozie, cięciu, owadach i uszkodzeniach mechanicznych. Wrażliwe tkanki kolonizują się szybciej w chłodzie i przy długotrwałym zwilżeniu. Raki i zakażone pąki mogą stanowić źródło infekcji w kolejnym sezonie.

Nie istnieje pewna metoda wyleczenia bakterii, która zadomowiła się w raku zdrewniałej części rośliny. Przy pojedynczych ogniskach wytnij chore pędy lub gałęzie z zapasem zdrowej tkanki podczas suchej pogody. Silnie porażone młode rośliny albo całe drzewa z rozległymi rakami zwykle należy usunąć, aby ograniczyć źródło bakterii.

Po cięciu usuń materiał poza miejscem uprawy, zdezynfekuj narzędzia i nie wykonuj zabiegów, gdy rośliny są mokre. W sadach i szkółkach warto potwierdzić rozpoznanie laboratoryjnie, zwłaszcza gdy objawy przypominają zarazę ogniową lub uszkodzenia mrozowe. Środki ochrony roślin, jeśli w ogóle są przewidziane dla danej uprawy, stosuje się zapobiegawczo i wyłącznie zgodnie z aktualną polską etykietą.

Najważniejsza jest higiena i ograniczanie źródeł infekcji. W suchy dzień wytnij pojedyncze porażone pędy lub gałęzie poniżej widocznej granicy raka, a chore resztki usuń z plantacji lub ogrodu. Narzędzia dezynfekuj między roślinami i nie pracuj w mokrym łanie ani sadzie.

• Sadź zdrowy, sprawdzony materiał i odrzucaj rośliny z rakami, zamierającymi pąkami lub niewyjaśnionym gumowaniem.
• Ogranicz podlewanie z góry; wybieraj nawadnianie kroplowe lub podłoże utrzymuj umiarkowanie wilgotne.
• Zapewnij przewiewność, rozsądne odstępy i szybkie obsychanie liści.
• Unikaj nadmiernego nawożenia azotem, które powoduje delikatny, późno drewniejący przyrost.
• Ogranicz uszkodzenia mrozowe, mechaniczne i powodowane przez owady.

Preparaty biologiczne lub miedziowe mogą być rozważane wyłącznie wtedy, gdy są legalnie dopuszczone dla danej rośliny i zastosowania; ich działanie jest przede wszystkim ochronne, nie lecznicze.

• Wybieraj zdrowe, lokalnie sprawdzone rośliny, nasiona i sadzonki; w szkółkach kontroluj partie przed wysadzeniem.
• Popraw drenaż i przewiewność oraz unikaj nadmiernego zagęszczenia.
• Stosuj podlewanie przy powierzchni gleby, zamiast regularnego zraszania liści.
• Cięcie wykonuj ostrymi, czystymi narzędziami w suchy dzień; unikaj niepotrzebnego cięcia jesienią i w mokrą wiosnę.
• Usuwaj porażone części możliwie wcześnie, nie pozostawiaj ich pod roślinami i dezynfekuj narzędzia po każdym podejrzanym okazie.
• Chroń rośliny przed przymrozkami i otarciami, kontroluj owady powodujące rany oraz nie wymuszaj miękkiego wzrostu nadmiarem azotu.
• W produkcji warzyw i materiału szkółkarskiego sanitarnie utrzymuj stoły, pojemniki i narzędzia; nie manipuluj przy mokrych roślinach.

• Ten sam patowar może powodować różne zespoły objawów: od plamistości liści i zgorzeli kwiatów po raki gałęzi.
• Zakres żywicieli jest szeroki, ale podatność zależy od gatunku, odmiany, wieku tkanki i właściwości konkretnego szczepu.
• Obecność bakterii na powierzchni zdrowo wyglądającego liścia nie musi oznaczać aktywnej choroby.
• W polskich warunkach szczególne znaczenie mają rany po przymrozkach, wilgotna wiosna oraz zakażony materiał szkółkarski.