Uszkodzenia mrozowe roślin

Uszkodzenia mrozowe powstają, gdy temperatura zamarzania uszkadza niezahartowane tkanki roślin. Najbardziej narażone są młode liście, wierzchołki pędów, pąki kwiatowe, kwiaty i zawiązki owoców. Objawy obejmują wodniste lub wiotkie tkanki, późniejsze brązowienie i czernienie, zamieranie pąków oraz opóźniony wzrost. Zakres szkód zależy od gatunku, fazy rozwoju, miejsca i czasu trwania chłodu.

Uszkodzenia mrozowe występują po spadku temperatury powietrza lub temperatury tkanek do około 0°C i niżej. Dokładny próg zależy od gatunku i odmiany, stopnia zahartowania, wieku tkanki, fazy rozwoju, wilgotności, wiatru oraz czasu trwania chłodu. W Polsce szczególnie groźne są późne przymrozki w kwietniu i maju, gdy drzewa owocowe kwitną, a warzywa i rośliny ozdobne wytwarzają delikatne przyrosty. Jesienią szkody może powodować wczesny mróz przed zakończeniem hartowania.

Objawy mogą pojawić się zaraz po odmarznięciu albo dopiero po kilku dniach lub tygodniach.

• Liście są wodniste, wiotkie, półprzezroczyste lub zwisające, a następnie brązowieją, szarzeją, bieleją albo czernieją.
• Wierzchołki pędów i młode przyrosty zapadają się, zasychają lub zamierają jednostronnie, często po stronie nawietrznej.
• Pąki i kwiaty ciemnieją; uszkodzone kwiaty nie zawiązują owoców albo tworzą owoce zdeformowane i nierównomiernie rozwinięte.
• U roślin zimozielonych pojawia się brązowienie igieł lub liści, szczególnie na końcach i brzegach.
• U roślin drzewiastych później widoczne są opóźnione ruszanie pąków, zamieranie miazgi i posuszenie gałęzi.
• Szkody bywają skupione w górnych, zewnętrznych, nisko położonych lub osłoniętych od słońca częściach rośliny.

Uszkodzenia nie rozprzestrzeniają się między roślinami. Martwe tkanki mogą jednak zostać wtórnie zasiedlone przez grzyby i bakterie.

Bezpośrednią przyczyną jest zamarzanie wody w tkankach, a nie patogen ani owad. Kryształki lodu poza komórkami powodują odwodnienie, a przy niższych temperaturach mogą uszkadzać błony i ściany komórkowe. Powtarzające się zamarzanie i odmarzanie może dodatkowo naruszać miazgę oraz tkanki przewodzące roślin drzewiastych.

Ryzyko zwiększają: wczesny lub późny przymrozek, gwałtowny spadek temperatury, bezchmurna noc z silnym wypromieniowaniem ciepła, zastoiska zimnego powietrza, wiatr, aktywny wiosenny wzrost, nadmiar późnego azotu, późne cięcie pobudzające miękkie przyrosty oraz wyniesienie niezahartowanych roślin na zewnątrz. Uszkodzenie samo się nie szerzy.

To zaburzenie nie ma cyklu rozwojowego organizmu sprawczego. Po zdarzeniu pogodowym przebiega zwykle następująco:

1. Mróz oddziałuje na delikatną lub niewystarczająco zahartowaną tkankę.
2. Lód tworzy się najpierw poza komórkami, wyciągając wodę z żywych tkanek; przy silnym mrozie może dojść do uszkodzeń wewnątrzkomórkowych.
3. Po odmarznięciu tkanki stają się wodniste, wiotkie i półprzezroczyste.
4. W ciągu godzin lub dni wysychają, brązowieją, czernieją i zapadają się.
5. Uszkodzenia pąków, miazgi lub wiązek przewodzących mogą ujawnić się dopiero po wznowieniu wzrostu.
6. Żywe pąki mogą odbić, natomiast martwe fragmenty usuwa się dopiero po ustąpieniu ryzyka kolejnych przymrozków i wyraźnym rozgraniczeniu tkanek żywych od martwych.

Po przymrozku nie przycinaj od razu zdrowo wyglądających, lecz podejrzanych pędów. Pozostaw uszkodzone liście i końcówki do czasu, aż minie ryzyko kolejnego ochłodzenia i rozpocznie się nowy wzrost. Zbyt wczesne cięcie może usunąć tkanki, które jeszcze odbiją, oraz pobudzić roślinę do tworzenia delikatnych przyrostów.

• Usuń tylko gałęzie złamane lub stwarzające zagrożenie.
• Gdy zakres szkód będzie widoczny, wytnij martwe fragmenty do zdrowego pąka, odgałęzienia albo żywej tkanki; przekrój powinien być czysty, a narzędzie zdezynfekowane.
• Sprawdź pod korą, czy miazga jest zielona; brak zielonej tkanki nie zawsze jednak pozwala natychmiast ocenić uszkodzenie całej rośliny.
• Podlewaj umiarkowanie podczas suszy i nie nawoź dużą dawką azotu bez potwierdzonej potrzeby.
• Monitoruj opóźnione zamieranie pędów oraz oznaki wtórnego gnicia. Jeśli roślina nie wypuszcza nowych przyrostów do początku lata, prawdopodobieństwo poważnego uszkodzenia jest większe.

Uszkodzeń mrozowych nie leczy się preparatem biologicznym. Najskuteczniejsza jest ochrona fizyczna i ograniczanie stresu:

• Przed zapowiadanym przymrozkiem przykrywaj małe rośliny białą włókniną zimową, agrowłókniną lub innym przepuszczającym powietrze materiałem; osłonę zakotwicz przy ziemi i zdejmij po ociepleniu.
• Nie dopuszczaj, aby materiał bezpośrednio ugniatał delikatne pędy i kwiaty.
• Ściółkuj strefę korzeniową kompostem, korą lub słomą, ale nie usypuj ściółki przy pniu.
• W sadach i uprawach towarowych stosuj wyłącznie sprawdzone, zgodne z etykietą metody ochrony przed przymrozkiem, takie jak zraszanie antyprzymrozkowe lub ogrzewanie, gdy instalacja i warunki gospodarstwa na to pozwalają.
• Po zdarzeniu usuwaj miękkie, gnijące fragmenty i dezynfekuj narzędzia między roślinami, aby ograniczyć wtórne infekcje.

W polskich warunkach sprawdzaj krótkoterminową prognozę IMGW oraz lokalną temperaturę przy roślinach; w sadzie i ogrodzie warto używać termometru umieszczonego na wysokości chronionych organów. Nie traktuj jednej prognozy dla miejscowości jako dokładnego pomiaru dla konkretnej działki.

• Dobieraj gatunki i odmiany odpowiednie do stanowiska oraz unikaj zastoisk mrozowych.
• Rośliny ciepłolubne, w tym pomidory, paprykę, fasolę i ogórki, wysadzaj do gruntu dopiero po ustąpieniu lokalnego ryzyka przymrozków; w chłodniejszych rejonach Polski termin ten może przypadać później niż w zachodniej części kraju.
• Hartuj rozsadę przez stopniowe zwiększanie czasu przebywania na zewnątrz.
• Przed nocnym ochłodzeniem przenieś rośliny doniczkowe w osłonięte miejsce, zgrupuj je przy ścianie budynku i zabezpiecz pojemniki przed wychłodzeniem.
• Nie pobudzaj późnym nawożeniem azotowym ani późnym cięciem powstawania miękkich, niezdrewniałych przyrostów.
• Utrzymuj rośliny w dobrej kondycji wodnej, lecz unikaj podmokłego podłoża.

• Temperatura przy gruncie może być wyraźnie niższa niż wskazanie termometru umieszczonego standardowo nad powierzchnią ziemi.
• Zastoiska mrozowe tworzą się w obniżeniach terenu, gdzie gromadzi się cięższe, zimne powietrze.
• Rośliny w pojemnikach są bardziej narażone, ponieważ ich bryła korzeniowa szybciej się wychładza niż gleba w gruncie.
• Brązowe liście nie zawsze oznaczają śmierć całej rośliny; żywa miazga lub pąki uśpione mogą później wypuścić nowe przyrosty.
• W sadach różnice kilku metrów w wysokości terenu, osłona od wiatru i faza kwitnienia mogą zdecydować o powodzeniu plonu.