Guzak jawajski

Guzak jawajski (Meloidogyne javanica) jest mikroskopijnym nicieniem glebowym, który wnika do korzeni i wywołuje powstawanie charakterystycznych guzów. Porażone rośliny rosną słabo, żółkną, więdną w czasie upałów i plonują gorzej. Gatunek ma bardzo szeroki krąg żywicieli, dlatego rozpoznanie powinno opierać się na oględzinach korzeni oraz, w razie potrzeby, badaniu laboratoryjnym.

Guzak jawajski występuje przede wszystkim w ciepłych rejonach i w ogrzewanych lub intensywnie nawadnianych uprawach pod osłonami. W Polsce jego znaczenie może wzrastać w szklarniach, tunelach oraz na stanowiskach z importowanym materiałem roślinnym i podłożem.

Najbardziej charakterystycznym objawem są nieregularne zgrubienia na korzeniach, szczególnie na korzeniach bocznych i włośnikowych. Objawy nadziemne są niespecyficzne i mogą przypominać suszę, niedobór składników, choroby naczyniowe albo problemy z podłożem. Sam wygląd guzów nie pozwala pewnie odróżnić M. javanica od innych gatunków rodzaju Meloidogyne; przy decyzjach dotyczących kosztownego zwalczania potrzebna jest analiza gleby i korzeni.

• nieregularne guzy i zgrubienia na korzeniach, niekiedy zlewające się w większe narośla;
• skrócenie, słabe rozgałęzienie i zamieranie części korzeni włośnikowych;
• zahamowanie wzrostu, bladozielone lub żółknące liście i słabe przyjmowanie się rozsady;
• więdnięcie w najcieplejszej porze dnia mimo dostatecznej wilgotności gleby;
• nierównomierne, placowe osłabienie roślin w szklarni, tunelu lub na zagonie;
• spadek liczby, wielkości i jakości plonu, silniejszy podczas suszy, upału lub innego stresu.

Po wykopaniu roślin korzenie należy płukać delikatnie, aby nie zmyć drobnych guzów. Guzy wskazują na guzaki, ale zwykle nie identyfikują konkretnego gatunku.

Larwy infekcyjne wnikają do korzeni i pobudzają roślinę do tworzenia powiększonych komórek, które stają się stałym źródłem pokarmu. Otaczające tkanki rozrastają się, tworząc guzy.

Na większe odległości nicień rozprzestrzenia się głównie z porażonym materiałem roślinnym, bryłą korzeniową, podłożem i glebą. W obrębie gospodarstwa przenoszą go narzędzia, maszyny, pojemniki, obuwie, zwierzęta, spływ powierzchniowy i woda używana do nawadniania. Znaczenie ma również pozostawianie korzeni po zbiorze oraz chwasty na zagonach, w międzyrzędziach i na nieużytkowanych fragmentach stanowiska.

Jaja są składane w galaretowatej masie na powierzchni korzenia lub w jego pobliżu. Pierwsze linienie zachodzi w jaju, a larwy drugiego stadium opuszczają je i przemieszczają się w wilgotnej glebie. Wnikają do korzenia, zwykle w pobliżu jego wierzchołka, następnie docierają do walca osiowego i pobudzają roślinę do wytworzenia trwałego miejsca żerowania.

Po ustaleniu miejsca żerowania nicień pozostaje osiadły i przechodzi kolejne linienia, rozwijając się najczęściej w nabrzmiałą samicę. Rozmnażanie odbywa się zazwyczaj partenogenetycznie, bez udziału samca. W sprzyjająco ciepłych warunkach pełne pokolenie może trwać około 3–5 tygodni, dlatego w długim sezonie możliwe jest kilka pokoleń. W chłodnym klimacie Polski rozwój na zewnątrz jest ograniczony, natomiast w ogrzewanych obiektach może przebiegać znacznie dłużej.

Nie ma pewnego zabiegu ratunkowego, który usunie guzaki z już zasiedlonych korzeni i przywróci ich prawidłowe funkcjonowanie. Przy silnym porażeniu najpraktyczniejsze jest usunięcie roślin wraz z możliwie dużą ilością korzeni, wyniesienie materiału poza stanowisko oraz ograniczenie dalszego przemieszczania gleby.

Po potwierdzeniu problemu zaplanuj na kolejny sezon zmianę odmiany lub podkładki, odpowiedni płodozmian, zwalczanie chwastów, poprawę higieny i — w pustym obiekcie — solaryzację albo inną dopuszczoną metodę odkażania. W uprawach profesjonalnych decyzję warto oprzeć na analizie nematologicznej przed sadzeniem i po sezonie. Zabiegi chemiczne, jeśli w ogóle są prawnie i praktycznie dostępne dla danej uprawy w Polsce, traktuj wyłącznie jako element IPM zgodny z aktualną etykietą.

Metody biologiczne i niskiego ryzyka powinny być elementem programu integrowanego, a nie pojedynczym „ratunkiem” dla silnie zasiedlonej gleby. W zależności od uprawy i dostępnych rejestracji można rozważyć:

• biofumigację z wykorzystaniem odpowiednio dobranych międzyplonów z rodziny kapustowatych, połączoną z szybkim, dokładnym przyoraniem rozdrobnionej biomasy;
• uprawę roślin okrywowych lub odmian pułapkowych tylko po potwierdzeniu ich przydatności dla konkretnej populacji M. javanica;
• biologiczne preparaty na bazie pożytecznych mikroorganizmów, takich jak wybrane grzyby i bakterie antagonistyczne, wyłącznie zgodnie z polską etykietą i zaleceniami producenta;
• solaryzację pustej gleby w szklarni lub tunelu podczas najcieplejszych tygodni lata, jeśli konstrukcja i wilgotność podłoża pozwalają osiągnąć odpowiednią temperaturę;
• usuwanie korzeni po zbiorze oraz systematyczne zwalczanie chwastów, które mogą podtrzymywać populację.

• kupuj rozsadę, sadzonki i podłoża z wiarygodnego źródła; nie przenoś brył korzeniowych z nieznanego stanowiska;
• przed założeniem cennej uprawy wykonaj badanie gleby, a przy objawach także analizę korzeni;
• usuwaj korzenie natychmiast po zbiorze i nie kompostuj ich w sposób, który nie zapewnia higienizacji;
• czyść narzędzia, skrzynki, obuwie, koła i elementy maszyn przed przejściem na czyste stanowisko;
• ograniczaj chwasty, również w międzyrzędziach, na obrzeżach i w okresie bez uprawy;
• stosuj płodozmian z gatunkami potwierdzonymi jako słabi żywiciele dla danej populacji, ponieważ szeroki zakres żywicieli ogranicza wartość przypadkowej rotacji;
• wybieraj odmiany lub podkładki z udokumentowaną odpornością na guzaki; odporność pomidora nie zawsze działa jednakowo w wysokiej temperaturze i wobec wszystkich gatunków;
• w szklarni rozważ higienę obiektu, wymianę silnie zasiedlonego podłoża lub jego zatwierdzoną dezynfekcję oraz oddzielanie stanowisk o różnym statusie zdrowotnym.

• Guzak jawajski ma bardzo szeroki krąg żywicieli — od warzyw i roślin polowych po rośliny sadownicze i ozdobne — dlatego sam płodozmian wymaga lokalnej weryfikacji.
• Samice pozostają w korzeniach, podczas gdy larwy infekcyjne przemieszczają się w glebie.
• Odporność pomidora związana z genem Mi może ograniczać niektóre populacje guzaka, lecz jej skuteczność zależy od odmiany, temperatury i populacji nicienia.
• Guzak jawajski jest w Unii Europejskiej regulowany jako agrofag niekwarantannowy dotyczący materiału rozmnożeniowego określonych roślin, ale nie jest ogólnym agrofagiem kwarantannowym całej UE.