Czarna plamistość cytrusów

Czarna plamistość cytrusów jest kwarantannową chorobą grzybową powodowaną przez Phyllosticta citricarpa, dawniej określaną jako Guignardia citricarpa. Najczęściej tworzy zapadnięte, brunatnoczarne plamy na dojrzewających owocach pomarańczy, cytryn i innych cytrusów, obniżając ich wartość handlową. W Polsce każdy podejrzany przypadek należy potwierdzić laboratoryjnie i zgłosić właściwej służbie fitosanitarnej.

Choroba rozwija się głównie na owocach cytrusowych. Objawy często stają się widoczne dopiero podczas dojrzewania, mimo że zakażenie mogło nastąpić kilka miesięcy wcześniej. Szczególnie podatne są późno dojrzewające pomarańcze i cytryny, jednak podatność zależy od gatunku oraz odmiany.

Plamy obniżają wartość owoców przeznaczonych do sprzedaży na świeżym rynku, choć miąższ może pozostać przydatny do przetwórstwa. Podobne objawy mogą powodować inne grzyby, owady, uszkodzenia chłodowe lub mechaniczne, dlatego rozpoznanie na podstawie fotografii albo samej obserwacji nie jest pewne.

W Polsce i pozostałych państwach UE podejrzenie wystąpienia należy traktować jako problem fitosanitarny. Nie przemieszczaj podejrzanych roślin, owoców, liści ani gałęzi i skontaktuj się z właściwą jednostką Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa.

Najczęściej pojawiają się okrągłe, lekko zapadnięte plamy o szarobeżowym lub szarobrązowym środku i ceglastoczerwonej, ciemnobrązowej albo czarnej obwódce. Na dojrzałych owocach zmiany mogą przypominać małe kratery i zawierać czarne, punktowe owocniki grzyba.

• Twarde plamy: wyraźnie odgraniczone, zapadnięte zmiany, często liczniejsze po nasłonecznionej stronie owocu.
• Plamy piegowate: drobne, czerwonawe lub ceglastopomarańczowe punkty, które mogą później powiększać się i zlewać.
• Fałszywa melanosa: liczne, bardzo małe, ciemnobrązowe, lekko wyniesione punkty na zielonych owocach.
• Plamy wirulentne: większe, nieregularne, zlewające się zmiany, czasem pękające i szybko zajmujące znaczną część skórki.
• Liście i pędy: drobne, okrągłe plamy od czerwonobrązowych do szarych, niekiedy z ciemną obwódką i żółtawą aureolą; występują rzadziej niż objawy na owocach.

Źródłem infekcji są przede wszystkim zakażone opadłe liście, porażone owoce i materiał szkółkarski. Zarodniki rozprzestrzeniają się na niewielką odległość z rozpryskującą się wodą deszczową lub podczas nawadniania. Na większe odległości patogen może być przenoszony z roślinami do sadzenia, zrazami, gałęziami, owocami, liśćmi i zanieczyszczonymi odpadami roślinnymi.

Największe znaczenie ma połączenie podatnego cytrusa, ciepła, częstego deszczu oraz długiego zwilżenia tkanek. Dawne doniesienia o licznych żywicielach niecytrusowych są częściowo kwestionowane z powodu pomyłek z innymi, niepatogenicznymi gatunkami Phyllosticta; relacje żywicielskie należy więc traktować konserwatywnie.

Patogen przetrwa głównie w zakażonych, opadłych liściach cytrusów, gdzie może tworzyć pseudotecja i zarodniki workowe. Na porażonych owocach oraz innych zakażonych tkankach powstają także piknidia wytwarzające zarodniki konidialne.

Podczas deszczu zarodniki są uwalniane i przenoszone z kroplami wody na liście, młode pędy oraz owoce. Do zakażenia dochodzi po dłuższym okresie zwilżenia powierzchni. Zakażone młode owoce mogą pozostawać bezobjawowe przez około 4–6 miesięcy, a plamy ujawniają się przy zmianie barwy skórki lub nawet podczas przechowywania.

W klimacie ciepłym i wilgotnym kolejne okresy opadów podtrzymują infekcje przez większą część sezonu. W warunkach Polski naturalny rozwój choroby w gruncie jest mało prawdopodobny, ale patogen może zostać zawleczony z zakażonym materiałem roślinnym lub owocami.

Postępowanie powinno rozpocząć się od izolacji podejrzanej rośliny i potwierdzenia laboratoryjnego, ponieważ podobne plamy powodują inne grzyby, szkodniki oraz uszkodzenia abiotyczne. Nie wysyłaj ani nie przewoź samodzielnie podejrzanych owoców, liści, gałęzi lub sadzonek bez uzgodnienia z PIORiN.

Po potwierdzeniu należy wykonać zalecenia organów ochrony roślin, które mogą obejmować urzędową kontrolę, ograniczenie przemieszczania, zabezpieczenie materiału oraz usunięcie i zniszczenie porażonych części lub całych roślin. W uprawach profesjonalnych program ochrony musi być oparty na lokalnych zaleceniach fitosanitarnych, terminie infekcji i aktualnych rejestracjach.

W przypadku pojedynczego cytrusa domowego nie próbuj maskować objawów opryskiem ani przeznaczać materiału na rozmnażanie.

Nie ma wiarygodnej domowej metody, która zastąpiłaby potwierdzenie laboratoryjne i działania urzędowe. W uprawie cytrusów w pojemnikach ograniczaj ryzyko poprzez:

• usuwanie opadłych liści, porażonych owoców i martwych fragmentów z podłoża oraz ich bezpieczne zagospodarowanie zgodnie z lokalnymi zaleceniami;
• unikanie zraszania liści i owoców oraz zapewnienie dobrej cyrkulacji powietrza;
• utrzymywanie umiarkowanego zagęszczenia korony i szybkie osuszanie roślin po podlewaniu;
• kupowanie cytrusów wyłącznie z legalnych, kontrolowanych źródeł i niepozyskiwanie sadzonek ani zrazów z nieznanego pochodzenia.

Preparaty biologiczne lub inne środki niskiego ryzyka mogą być rozważane wyłącznie wtedy, gdy są legalnie zarejestrowane w Polsce dla danej uprawy i zastosowania. Nie przemieszczaj podejrzanego materiału do kompostownika.

W Polsce kluczowe jest zapobieganie zawleczeniu, ponieważ Phyllosticta citricarpa jest agrofagiem kwarantannowym Unii Europejskiej. Kupuj rośliny cytrusowe, podkładki i materiał do rozmnażania tylko z legalnych, kontrolowanych źródeł. Nie przywoź roślin, liści, gałęzi ani owoców z państw trzecich z pominięciem wymagań fitosanitarnych.

• Regularnie oglądaj owoce, zwłaszcza przed dojrzewaniem i w czasie zmiany ich barwy.
• Nie przenoś podejrzanego materiału między roślinami ani poza miejsce obserwacji.
• Usuwaj opadłe liście i resztki po cięciu, nie pozostawiając ich pod koroną.
• Podlewaj podłoże, a nie liście; ograniczaj długotrwałe zwilżenie i poprawiaj przewiewność korony.
• W razie podejrzenia wykonaj zdjęcia, odizoluj roślinę i skontaktuj się z właściwym inspektoratem PIORiN przed pobraniem lub wysłaniem próbki.

• Phyllosticta citricarpa jest nazwą obecnie stosowaną dla patogenu wcześniej znanego jako Guignardia citricarpa.
• Objawy na owocach mogą pojawić się wiele miesięcy po zakażeniu, dlatego brak plam na młodych owocach nie wyklucza choroby.
• W Unii Europejskiej patogen podlega regulacjom fitosanitarnym, a import owoców określonych grup cytrusów z wybranych państw trzecich jest objęty szczególnymi wymaganiami.
• Nie wszystkie gatunki z rodzaju Phyllosticta występujące na cytrusach są tym samym patogenem; identyfikacja morfologiczna może być niewystarczająca.