Uszkodzenia chłodowe

Uszkodzenia chłodowe są fizjologiczną reakcją roślin lub zebranych owoców i warzyw na zbyt długie działanie niskiej, ale dodatniej temperatury. Nie powoduje ich patogen i nie są zakaźne. Objawy mogą pojawić się dopiero po ogrzaniu tkanek: od więdnięcia, purpurowienia i nekroz liści po jamkowatość, nierównomierne dojrzewanie i gnicie przechowywanych plonów.

Chłód zakłóca funkcjonowanie błon komórkowych, gospodarkę wodną, oddychanie i przemiany metaboliczne. Szczególnie podatne są rośliny pochodzenia tropikalnego i subtropikalnego, rośliny doniczkowe, rozsady oraz ciepłolubne warzywa uprawiane w nieogrzewanych tunelach i szklarniach. W Polsce problem najczęściej pojawia się wiosną i jesienią podczas nagłych spadków temperatury, przy zimnych przeciągach lub w wychłodzonym, mokrym podłożu.

W przypadku owoców i warzyw uszkodzenie może powstać podczas transportu, chłodniczego przechowywania albo ekspozycji w chłodnym magazynie. Objawy często stają się wyraźniejsze dopiero po przeniesieniu produktu do cieplejszych warunków.

Na liściach występują więdnięcie, zwijanie, purpurowe lub czerwone przebarwienia, brązowienie, nekrozy brzegów i wodniste plamy. Wierzchołki pędów i kwiaty mogą przestać rosnąć, zamierać lub opadać. U roślin doniczkowych uszkodzenia często zaczynają się na starszych liściach, ich brzegach i końcach.

Na owocach i warzywach mogą pojawić się zapadnięte punkty, jamkowatość skórki, nierównomierne lub opóźnione dojrzewanie, brunatnienie pod skórką, wodnisty miąższ i utrata smaku. Osłabione tkanki łatwiej zasiedlają bakterie i grzyby, dlatego po ogrzaniu może rozwinąć się miękkie gnicie.

Problem powstaje po ekspozycji na temperaturę poniżej fizjologicznego minimum gospodarza; nie przenosi się z rośliny na roślinę i nie jest zakaźny. O nasileniu decydują przede wszystkim minimalna temperatura, czas jej działania, szybkość ochłodzenia, odmiana, faza rozwoju, uwodnienie oraz wcześniejsze zahartowanie.

W uprawie pod osłonami ryzyko zwiększają zimne nieszczelności, wychłodzone doniczki i podłoże oraz lokalne zastoiska zimnego powietrza. W łańcuchu po zbiorze dodatkowym problemem są wahania temperatury i późniejsze ogrzewanie, które ujawnia wcześniej niewidoczne uszkodzenia. Wtórne bakterie i grzyby mogą następnie przenosić się wraz z sokiem, wyciekiem i kontaktem gnijących tkanek.

Uszkodzenia chłodowe nie mają cyklu życiowego ani fazy rozmnażania, ponieważ nie wywołuje ich organizm zakaźny. Nasilają się kumulacyjnie wraz z obniżaniem temperatury i wydłużaniem ekspozycji, ale reakcję modyfikują gatunek, odmiana, dojrzałość, wcześniejsze zahartowanie, wilgotność i stan tkanek.

Objawy mogą pozostać ukryte w czasie chłodzenia i ujawnić się po ogrzaniu. Dopiero wtedy uszkodzone miejsca mogą zostać wtórnie skolonizowane przez bakterie lub grzyby; te organizmy są następstwem, a nie pierwotną przyczyną problemu.

Nie istnieje zabieg przywracający żywotność komórkom zniszczonym przez chłód. Przenieś roślinę do warunków odpowiednich dla jej gatunku, ale ogrzewaj ją stopniowo i chroń przed kolejnym ochłodzeniem. Zapewnij jasne, rozproszone światło, umiarkowane podlewanie i dobrą wentylację.

Nie przycinaj ani nie nawoź intensywnie bezpośrednio po zdarzeniu. Poczekaj, aż wyraźnie oddzielą się tkanki żywe od martwych i pojawią się nowe przyrosty; następnie wytnij całkowicie martwe części czystym narzędziem. W przypadku plonów po zbiorze odrzuć silnie uszkodzone sztuki, popraw przewiew i wykorzystaj lekko uszkodzone produkty szybko, zanim rozwinie się gnicie.

Najskuteczniejsze działania są profilaktyczne i niechemiczne. Wiosną osłaniaj wrażliwe rozsady włókniną, stosuj tunele lub przenoś rośliny doniczkowe do cieplejszego, jasnego miejsca. Ogrzewaj podłoże, jeśli jest to możliwe, i nie dopuszczaj do długotrwałego pozostawania korzeni w zimnej, przesyconej wodą ziemi.

Po zbiorze sortuj delikatnie, nie myj ani nie uszkadzaj produktu bez potrzeby, zapewnij przewiew i przechowuj każdy gatunek w jego właściwym zakresie temperatury. Oddzielaj sztuki mięknące lub gnijące, aby ograniczyć wtórne rozprzestrzenianie się mikroorganizmów.

• Sprawdź wymagania cieplne gatunku i nie wysadzaj rozsady ciepłolubnej do zimnego podłoża; w Polsce szczególne ryzyko występuje przy wczesnych terminach wiosennych i jesiennych spadkach temperatury.
• Monitoruj temperaturę powietrza i podłoża termometrem umieszczonym przy roślinach, nie opieraj się wyłącznie na prognozie dla większego obszaru.
• Hartuj rozsadę stopniowo, unikaj zimnych przeciągów i utrzymuj stabilną temperaturę w szklarni lub tunelu.
• Nie przelewaj roślin podczas chłodu; zapewnij odpływ nadmiaru wody i ogranicz stres korzeni.
• W chłodni kontroluj rzeczywistą temperaturę produktu, a nie tylko nastawę urządzenia. Nie przechowuj wrażliwych owoców i warzyw w temperaturze odpowiedniej dla gatunków odporniejszych.
• Po okresie chłodu obserwuj rośliny jeszcze przez kilka dni, ponieważ objawy mogą być opóźnione.

• Uszkodzenie chłodowe może wystąpić powyżej 0°C, podczas gdy uszkodzenie mrozowe wiąże się z zamarzaniem tkanek.
• Ta sama temperatura może być bezpieczna dla kapusty, ale szkodliwa dla pomidora, ogórka, bazylii lub roślin tropikalnych.
• Objawy przechowywanych owoców często nasilają się dopiero po ogrzaniu, dlatego sama kontrola wyglądu w chłodni może być myląca.
• Komórki już uszkodzone przez chłód nie regenerują się, ale nieuszkodzony stożek wzrostu może wytworzyć prawidłowe nowe przyrosty.