Bakteryjna cętkowatość pomidora

Bakteryjna cętkowatość pomidora, wywoływana przez Pseudomonas syringae pv. tomato, rozwija się przede wszystkim w chłodnej i wilgotnej pogodzie. Na liściach powstają bardzo drobne czarne plamki z żółtawą obwódką, a na zielonych i dojrzewających owocach – powierzchniowe czarne cętki. Objawy mogą przypominać bakteryjną plamistość, dlatego pewne rozpoznanie czasem wymaga badania laboratoryjnego.

Choroba występuje na pomidorach uprawianych w gruncie, pod osłonami i w produkcji rozsady. Bakteria zasiedla powierzchnię roślin, a podczas chłodnej, wilgotnej pogody namnaża się na mokrych liściach i wnika przez aparaty szparkowe lub drobne uszkodzenia.

Na owocach zmiany są zwykle płytkie i przede wszystkim obniżają wartość handlową. Bakteryjną cętkowatość łatwo pomylić z bakteryjną plamistością pomidora, alternariozą lub innymi przyczynami plamistości. Przy decyzjach dotyczących materiału siewnego, produkcji rozsady albo ochrony dużej uprawy wskazane jest potwierdzenie laboratoryjne.

Na liściach pojawiają się bardzo małe, czarne do ciemnobrunatnych, często nekrotycznych plamki, zwykle o średnicy około 2 mm lub mniejszej. Często towarzyszy im żółta albo jasnozielona obwódka. Liczne zmiany mogą zlewać się, powodując nekrozę większych fragmentów blaszki i przedwczesne zamieranie liści.

Podobne ciemne plamy mogą występować na ogonkach liściowych, łodygach, szypułkach i częściach kwiatów. Na zielonych owocach tworzą się drobne, czarne, niekiedy lekko wypukłe cętki, czasem z ciemniejszym zielonym halo. Na owocach dojrzałych pozostają zwykle powierzchniowe, lecz pogarszają wygląd i jakość handlową.

Sama obserwacja objawów nie potwierdza jednoznacznie choroby. W razie wątpliwości próbkę warto przekazać do laboratorium diagnostycznego roślin.

Najczęstszym początkiem infekcji są zakażone lub zanieczyszczone nasiona, rozsada i rośliny zakupione do sadzenia. Bakteria może utrzymywać się na resztkach pomidora, powierzchni roślin oraz w glebie związanej z porażonym materiałem.

W obrębie uprawy rozprzestrzenia się z kroplami deszczu, wodą z podlewania górnego, wiatrem, mokrymi narzędziami, rękami pracowników, odzieżą i podczas kontaktu roślina–roślina. Wnikaniu sprzyjają rany po cięciu, otarcia od wiatru, uszkodzenia przez owady oraz inne mikrourazy.

Patogen może przetrwać na nasionach, porażonych resztkach roślinnych, powierzchni rozsady i liści, także bez widocznych objawów. W polskich warunkach szczególne ryzyko występuje od wiosny do okresów chłodnej, deszczowej pogody w sezonie wegetacyjnym.

Po zwilżeniu liści bakterie namnażają się na ich powierzchni i są przenoszone przez krople deszczu, wodę zraszającą, dłonie, odzież i narzędzia. Po wniknięciu do tkanek powstają lokalne nekrotyczne cętki, z których uwalnia się kolejne inokulum. Ciepła i sucha pogoda zwykle hamuje rozwój choroby, ale bakterie mogą przetrwać na powierzchni roślin i ponownie uaktywnić się po jej zwilżeniu.

Nie istnieje zabieg leczniczy, który niezawodnie cofnie już powstałe bakteryjne nekrozy. Po zauważeniu pierwszych objawów ogranicz zwilżanie liści, popraw przewiewność i przerwij niepotrzebne prace przy roślinach.

W małej uprawie usuń pojedyncze, silnie porażone liście lub całe rośliny, pracując wyłącznie przy suchej pogodzie i dezynfekując narzędzia. Nie przenoś chorych resztek na kompost. Owoce z niewielkimi, powierzchniowymi zmianami mogą wymagać oceny jakościowej przed zbiorem, natomiast silnie porażonych owoców nie przeznaczaj na nasiona.

W produkcji rozsady lub przy nasileniu choroby pobierz reprezentatywną próbę do laboratorium. Ochrona chemiczna, jeśli jest uzasadniona, ma głównie charakter zapobiegawczy i powinna być elementem programu integrowanej ochrony, a nie zastępować higieny i zarządzania wilgotnością.

W uprawie ekologicznej i amatorskiej podstawą jest profilaktyka: certyfikowane lub przebadane nasiona, zdrowa rozsada, czyste pojemniki i narzędzia oraz podlewanie bez moczenia liści. Rośliny należy sadzić w odpowiednich odstępach, prowadzić przy palikach lub podporach i usuwać dolne liście stykające się z podłożem, jeśli zabieg nie powoduje dodatkowych ran.

Porażone liście i silnie chore rośliny usuń w suchy dzień, ograniczając dotykanie zdrowych roślin. Resztek z objawami nie przeznaczaj do zwykłego kompostu przydomowego. Biologiczne preparaty ochronne mogą mieć wartość zapobiegawczą, ale ich skuteczność zależy od konkretnego produktu, terminu i warunków; stosuj wyłącznie preparaty dopuszczone w Polsce i zgodnie z etykietą. W uprawie ekologicznej także nie każda forma miedzi jest automatycznie dozwolona.

• Wybieraj nasiona kwalifikowane, przebadane lub pochodzące z wiarygodnego źródła; kupuj zdrową, kontrolowaną rozsadę.
• W szklarni dezynfekuj tace, doniczki, stoły, podpory, noże i sekatory między partiami roślin.
• Zapewnij odstępy, wietrzenie, podwiązywanie i szybkie osychanie liści. Unikaj nadmiernego zagęszczenia.
• Stosuj nawadnianie kroplowe lub podlewanie przy podstawie roślin; nie używaj zraszaczy nad koroną. Podlewaj rano, aby podłoże i rośliny nie pozostawały mokre przez noc.
• Nie wykonuj cięcia ani innych prac pielęgnacyjnych, gdy liście są mokre.
• Po wystąpieniu choroby nie zakładaj w następnym sezonie pomidora w tym samym miejscu; zastosuj zmianowanie z rośliną niebędącą żywicielem.
• Usuwaj silnie porażone liście i rośliny oraz wynoś je z uprawy zgodnie z lokalnymi zasadami gospodarowania odpadami.
• Odmiany opisywane jako odporne lub tolerancyjne mogą ograniczać ryzyko, lecz skuteczność zależy od odmiany, rasy patogenu i przebiegu pogody.

• Bakteria może być obecna w materiale siewnym przez wiele lat, dlatego jakość i zdrowotność nasion mają kluczowe znaczenie.
• Bakteryjna cętkowatość zwykle tworzy mniejsze i bardziej powierzchniowe zmiany na owocach niż bakteryjna plamistość pomidora.
• W obrębie patogenu występują rasy i zróżnicowanie szczepów, dlatego odporność odmianowa nie zawsze zapewnia jednakową ochronę w każdym regionie.
• Objawy mogą pojawić się kilka dni po okresie długiego zwilżenia, nawet gdy wcześniej rośliny wyglądały zdrowo.