Zgorzelowa plamistość grochu (askochytoza grochu)

Zgorzelowa plamistość grochu, związana z grzybem Ascochyta pisi, tworzy jasnobrunatne do ciemnobrunatnych plamy na liściach, łodygach, kwiatach i strąkach grochu. W środku zmian mogą być widoczne drobne czarne piknidia. Chorobie sprzyjają chłodne, wilgotne warunki, mokra zwarta łanowo roślina, porażone nasiona i resztki pożniwne. Objawy mogą należeć do całego kompleksu askochitozy, dlatego pewne oznaczenie gatunku bywa laboratoryjne.

Choroba poraża przede wszystkim groch siewny i ogrodowy (Pisum sativum). Na liściach, przylistkach i strąkach pojawiają się owalne, okrągłe lub nieregularne plamy o barwie jasnobrunatnej, brunatnej albo szarobrązowej, często z ciemniejszą obwódką. W starszych zmianach tworzą się drobne czarne piknidia, przypominające punkty widoczne przez lupę.

Przy silnym porażeniu zmiany występują także na łodygach, węzłach, kwiatach i młodych strąkach. Mogą osłabiać rośliny, powodować przedwczesne zasychanie części nadziemnych oraz pogarszać jakość i zdrowotność nasion. W Polsce nazwą „zgorzelowa plamistość grochu” obejmuje się objawy związane z askochytozą, lecz obraz choroby może wynikać z więcej niż jednego patogenu.

• Na liściach powstają okrągłe, owalne lub nieregularne plamy o średnicy zwykle około 2–10 mm, brunatne do szarobrązowych, często z ciemniejszą obwódką.
• Środki starszych plam stają się papierowe lub szarobeżowe i mogą zawierać drobne czarne piknidia; najlepiej oglądać je przez lupę.
• Na łodygach i węzłach pojawiają się wydłużone brunatne, niekiedy purpurowobrązowe nekrozy. Silnie porażone odcinki mogą pękać lub zamierać.
• Na strąkach widoczne są zagłębione plamy z ciemniejszym brzegiem i piknidiami; porażenie może przechodzić na nasiona.
• Kwiaty mogą brunatnieć i gnić, a porażone nasiona bywają przebarwione, pomarszczone i dają słabsze wschody.
• W odróżnieniu od niektórych plamistości bakteryjnych zmiany zwykle nie są wyraźnie ograniczone przez nerwy liścia. Wodniste, kanciaste plamy i śluzowaty wyciek sugerują raczej bakteryjną zarazę grochu; rozróżnienie bywa jednak trudne.

Źródłem infekcji są przede wszystkim porażone nasiona oraz resztki pożniwne grochu. Zarodniki rozprzestrzeniają się z kroplami deszczu, wodą z deszczowania i przez kontakt roślin w mokrym, zwartym łanie. Pomagać mogą również deszcz napędzany wiatrem, grad, prace pielęgnacyjne, ręczne dotykanie mokrych roślin i zanieczyszczone narzędzia.

Chorobie sprzyjają częsta uprawa grochu na tym samym stanowisku, pozostawianie porażonych resztek, gęsty siew, nadmierne zachwaszczenie, zaskorupienie lub zły drenaż gleby oraz długie okresy zwilżenia liści.

Patogen może przetrwać między sezonami w porażonych resztkach grochu i być przenoszony z materiałem siewnym. W wilgotnych warunkach w piknidiach powstają zarodniki konidialne. Deszcz, rosa i woda z nawadniania rozpryskują je na sąsiednie liście, łodygi, kwiaty i strąki.

Po infekcji powstają nowe plamy będące źródłem kolejnych zarodników, dlatego choroba szybko przesuwa się w górę zwartego, długo mokrego łanu. Ryzyko wzrasta szczególnie od fazy kwitnienia do rozwoju strąków, gdy rośliny mają dużo podatnych tkanek. Resztki pozostawione blisko powierzchni gleby mogą inicjować infekcję w następnym zasiewie grochu.

Nie ma zabiegu, który wyleczy już powstałe nekrotyczne plamy. W małym ogrodzie usuń i zniszcz rośliny z rozległym porażeniem łodyg, kwiatów lub strąków, a opadłe liście i strąki usuń po zbiorze. Przy niewielkim nasileniu najważniejsze jest zahamowanie dalszego zwilżania liści, poprawa przewiewności oraz niedopuszczenie do przenoszenia zarodników podczas prac.

W uprawie towarowej decyzję o ochronie chemicznej podejmuje się na podstawie lustracji, fazy rozwojowej, przebiegu pogody i aktualnego programu ochrony. Zabiegi, jeśli są dopuszczone dla danej uprawy i choroby, mają przede wszystkim charakter zapobiegawczy lub interwencyjny we wczesnej fazie; nie odwracają istniejących uszkodzeń. Objawy podobne do askochytozy mogą powodować inne grzyby oraz bakterie, dlatego przy nietypowym obrazie warto zlecić analizę próbki.

• Wybieraj zdrowy, kwalifikowany lub przebadany materiał siewny i nie przeznaczaj na siew nasion z partii po silnie chorej plantacji.
• Usuwaj z ogrodu silnie porażone rośliny, zwłaszcza ze zmianami na łodygach, kwiatach i strąkach; chore resztki wyrzuć zgodnie z lokalnymi zasadami, a nie do zwykłego kompostu.
• Poprawiaj przewiewność: zachowuj odpowiedni rozstaw, ograniczaj zachwaszczenie i unikaj nadmiernego zagęszczenia roślin.
• Podlewaj przy powierzchni gleby, najlepiej rano; nie mocz liści i nie wykonuj prac w mokrym łanie.
• W integrowanej ochronie można rozważyć biologiczne preparaty dopuszczone w Polsce, ale tylko wtedy, gdy ich aktualna etykieta obejmuje groch i daną chorobę. Skuteczność zależy od wczesnego, zapobiegawczego zastosowania i warunków pogodowych.

• Stosuj zdrowe, kwalifikowane lub wiarygodnie przebadane nasiona.
• Zachowuj możliwie długą przerwę między uprawami grochu; po silnym porażeniu praktyczne jest co najmniej 4-letnie zmianowanie bez grochu na tym samym polu.
• Nie zakładaj plantacji w miejscu, gdzie blisko powierzchni gleby pozostają duże ilości porażonych resztek.
• Wybieraj stanowiska przepuszczalne, unikaj nadmiernego zagęszczenia i utrzymuj dobrą przewiewność łanu.
• Ograniczaj deszczowanie, podlewaj doglebowo i nie wchodź między rośliny, gdy są mokre.
• Monitoruj siewki, liście, łodygi i strąki od wschodów do końca zawiązywania strąków, szczególnie po chłodnych, deszczowych okresach.
• Po zbiorze dokładnie usuń lub przyoruj resztki zgodnie z technologią gospodarstwa, aby ograniczyć ich pozostawanie na powierzchni gleby.

• Ascochyta pisi jest jednym z patogenów związanych z kompleksem askochytozy grochu, dlatego sama nazwa choroby nie zawsze oznacza obecność tylko jednego gatunku.
• Piknidia są drobnymi strukturami owocnikującymi grzyba i wyglądają jak czarne punkciki w środku plam.
• W polskich materiałach fitopatologicznych askochytoza grochu bywa określana także jako „choroba świętojańska grochu”, ponieważ jej objawy często nasilają się około początku kwitnienia.
• Największe znaczenie diagnostyczne ma połączenie wyglądu plam, rozmieszczenia objawów w łanie, pogody oraz historii zmianowania; pojedyncza fotografia może nie wystarczyć.