Proliferacja jabłoni

Proliferacja jabłoni jest systemiczną chorobą fitoplazmatyczną jabłoni, powodowaną przez ‘Candidatus Phytoplasma mali’. Typowe są czarcie miotły, drobne chlorotyczne liście, powiększone przylistki, opóźnione kwitnienie oraz małe, słabo wybarwione owoce. Objawy mogą zanikać na sezon lub pojawiać się tylko na części korony, dlatego rozpoznanie warto potwierdzić laboratoryjnie.

Patogen należy do grupy fitoplazm 16SrX-A i jest ograniczony przede wszystkim do tkanek łyka rośliny oraz organizmu odpowiednich owadów wektorowych. Największe znaczenie gospodarcze ma u jabłoni uprawnej (Malus domestica), ale zakażenia odnotowano także u niektórych dzikich i ozdobnych gatunków jabłoni oraz innych roślin.

Choroba może obejmować tylko pojedyncze konary. Drzewo czasami wygląda zdrowiej przez jeden lub kilka sezonów, ponieważ fitoplazma pozostaje w korzeniach i może ponownie zasiedlić młode pędy. Brak objawów nie jest więc dowodem zdrowotności materiału.

W warunkach Polski szczególne znaczenie ma kontrola materiału szkółkarskiego, obserwacja sadów i szybkie usuwanie potwierdzonych źródeł infekcji.

• Gęste czarcie miotły złożone z licznych, cienkich pędów bocznych wyrastających pod ostrym kątem.
• Rozety liści na końcach pędów, drobne, kruche lub chlorotyczne liście o nieregularnie piłkowanych brzegach, czasem zwijające się ku dołowi.
• Wyraźnie powiększone, wydłużone lub grubo ząbkowane przylistki i skrócone ogonki liściowe.
• Opóźnione lub zaburzone kwitnienie, słabszy zawiązek owoców i niekiedy wtórne kwitnienie.
• Małe, spłaszczone, słabo wybarwione i późno dojrzewające jabłka o gorszym smaku.
• Nadmierne wyrastanie odrostów z podkładki lub nasady pnia, zahamowanie wzrostu, przerzedzenie ulistnienia i stopniowe osłabienie drzewa.
• W ciężkich przypadkach możliwe jest zamieranie drzewa.

Podobne zmiany mogą powodować m.in. herbicydy, zaburzenia odżywienia, niezgodność szczepienia, wirusy oraz inne fitoplazmy.

Najskuteczniejszą drogą dalekiego przenoszenia jest zakażony materiał rozmnożeniowy: zrazy, oczka, podkładki i szczepione drzewka. W obrębie sadu lub regionu fitoplazma może rozprzestrzeniać się przez owady żywiące się łykiem, które pobierają ją z chorej jabłoni i przekazują podczas kolejnego żerowania.

Możliwe znaczenie ma również zrost korzeni sąsiadujących drzew. Ryzyko wzrasta przy wprowadzaniu nieprzebadanego materiału, braku lustracji oraz pozostawianiu chorych jabłoni w pobliżu zdrowych nasadzeń.

Fitoplazma przemieszcza się w łyku jabłoni i może być pobierana przez owady nakłuwająco-ssące, zwłaszcza pryszczarki z rodzaju Cacopsylla. W Europie za główne wektory uważa się Cacopsylla picta i Cacopsylla melanoneura; znaczenie innych gatunków, takich jak Fieberiella florii, jest bardziej zależne od regionu i warunków.

Po pobraniu patogen musi namnożyć się i przemieścić w ciele owada, zanim ten będzie zdolny do dalszego zakażania. Zakażenie może być również przenoszone przez zrazy, oczka, podkładki i inne części rozmnażanych roślin. W sadzie ważnym źródłem inokulum są chore drzewa.

Zimą część nadziemna jabłoni traci aktywne łyko, dlatego fitoplazma może być wykrywana przede wszystkim w korzeniach. Wiosną przechodzi do nowo tworzonych tkanek łyka i ponownie zasiedla pędy. Koncentracja patogenu zmienia się w sezonie, więc termin i miejsce pobrania próby wpływają na wynik badania.

Nie istnieje praktyczne leczenie, które eliminuje ‘Candidatus Phytoplasma mali’ z zakażonego drzewa. Przy podejrzeniu pobierz materiał z kilku objawowych części korony, a gdy wynik jest ujemny mimo silnych objawów, rozważ ponowne badanie w odpowiednim terminie, ponieważ rozmieszczenie fitoplazmy jest nierównomierne.

Po potwierdzeniu choroby najbardziej skutecznym działaniem fitosanitarnym jest usunięcie całego drzewa wraz z możliwie dużą częścią korzeni i bezpieczne zagospodarowanie pozostałości. Samo wycięcie czarciej miotły lub pojedynczego chorego pędu nie usuwa patogenu.

Wymianę nasadzenia wykonuj wyłącznie zdrowym, certyfikowanym materiałem. Ograniczanie wektorów może zmniejszać ryzyko nowych infekcji, lecz nie wyleczy już zakażonej jabłoni.

• Sadź wyłącznie kwalifikowane, przebadane i zdrowe drzewka, podkładki oraz zrazy z legalnego źródła.
• Nie pobieraj oczek ani zrazów z drzew przydomowych, opuszczonych sadów lub roślin o niejasnym pochodzeniu.
• Potwierdzone chore drzewa wraz z możliwie dużą częścią systemu korzeniowego usuń z sadu i zagospodaruj zgodnie z zaleceniami właściwych służb fitosanitarnych.
• Dezynfekuj narzędzia używane przy cięciu i szczepieniu oraz unikaj przenoszenia materiału z podejrzanych drzew.
• Monitoruj pryszczarki i inne owady skaczące w sadzie, lecz nie traktuj oprysku jako sposobu leczenia zakażonego drzewa.
• Ograniczaj samosiewy i dzikie rośliny mogące podtrzymywać fitoplazmy lub populacje wektorów, wykonując działania zgodnie z lokalnymi zasadami ochrony bioróżnorodności.

• Kupuj rośliny z paszportem roślin i dokumentacją zdrowotności, od zaufanych szkółek.
• Przed posadzeniem kontroluj drzewka, zwłaszcza pędy, przylistki, system korzeniowy i miejsce szczepienia.
• Nowe partie materiału trzymaj pod obserwacją i nie mieszaj ich od razu ze starą kwaterą.
• Regularnie lustruj sad wiosną oraz od połowy lata, gdy czarcie miotły, rozety i zaburzenia wzrostu są łatwiejsze do zauważenia.
• Drzewa z podejrzanymi objawami oznacz, sfotografuj i pobierz próbę zgodnie z instrukcją laboratorium; nie opieraj decyzji wyłącznie na objawach.
• Usuwaj potwierdzone źródła infekcji wraz z korzeniami i nie wykorzystuj ich do pobierania zrazów.
• Utrzymuj higienę narzędzi i ograniczaj kontakty korzeniowe między drzewami, szczególnie w kwaterach z potwierdzoną chorobą.
• W Polsce w przypadku podejrzenia regulowanego agrofaga skontaktuj się z właściwym wojewódzkim inspektoratem ochrony roślin i nasiennictwa.

• Fitoplazmy nie mają typowej ściany komórkowej i nie można ich wiarygodnie potwierdzić samą obserwacją objawów.
• Objawy mogą zanikać czasowo, ale patogen może przetrwać w korzeniach i ponownie pojawić się w koronie.
• Najbardziej charakterystyczne czarcie miotły nie występują na każdej odmianie, podkładce ani w każdym sezonie.
• W Polsce choroba jest traktowana jako regulowany agrofag o ograniczonym występowaniu; materiał roślinny przeznaczony do sadzenia ma kluczowe znaczenie w ograniczaniu rozprzestrzeniania.
• Wykaz gospodarzy obejmuje przede wszystkim różne gatunki Malus, ale także wybrane rośliny dzikie i ozdobne. Znaczenie epidemiologiczne tych gospodarzy może być mniejsze niż jabłoni uprawnej.