Rytownik pospolity (Pityogenes chalcographus)

Rytownik pospolity (Pityogenes chalcographus) jest niewielkim kornikiem występującym w Polsce, związanym przede wszystkim ze świerkiem pospolitym. Zasiedla cienką korę wierzchołków, górnych części pni i gałęzi, zwłaszcza materiał świeżo uszkodzony przez wiatr, śnieg, suszę lub cięcia. Liczne zasiedlenia mogą osłabiać młode świerki i przyspieszać ich zamieranie.

Chrząszcz osiąga około 2–2,5 mm długości. Ciało jest walcowate, ciemnobrunatne do czarnego, a pokrywy często mają jaśniejszą, rdzawobrunatną część środkową. Samiec ma na końcu pokryw trzy wyraźne ząbki po każdej stronie, co pomaga odróżniać gatunek od niektórych innych korników. Owady nie żerują na igłach: larwy i osobniki dorosłe rozwijają się pod korą, w łyku i częściowo w miazdze. Sam wygląd korony lub otworów wejściowych nie wystarcza do pewnego rozpoznania, ponieważ podobne objawy powodują między innymi kornik drukarz, rytownik wielozębny i inne korniki.

Wczesne oznaki mogą być trudne do zauważenia, ponieważ większość rozwoju przebiega pod korą. Na powierzchni można znaleźć małe, okrągłe otwory wejściowe, brunatnoczerwone trocinki lub mączkę w szczelinach kory, u nasady gałęzi i na ziemi.

Po odchyleniu lub zdjęciu kory widoczna jest zwykle centralna komora godowa, od której promieniście odchodzą chodniki macierzyste. Od nich biegną krótsze chodniki larwalne z niszami jajowymi. W miejscach żerowania młodych chrząszczy mogą powstawać nieregularne, rozszerzone jamki.

Na zasiedlonych młodych świerkach igły mogą blednąć, żółknąć, następnie czerwienieć i opadać. Możliwe są także przerzedzenie korony, zamieranie gałęzi oraz stopniowe zamieranie drzewa. Na starszych świerkach objawy często zaczynają się wysoko, w koronie lub górnej części pnia. Objawy należy odróżniać od żerowania innych korników.

Wzrost liczebności jest zwykle związany z nagromadzeniem osłabionego lub świeżo zamierającego materiału iglastego. Wiatrołomy, śniegołomy, susza, upały, uszkodzenia korzeni i kory, defoliacja oraz prace leśne obniżają odporność drzew lub tworzą dogodne miejsca rozrodu.

Dorosłe chrząszcze przemieszczają się z zasiedlonych gałęzi, wierzchołków i złomów na pobliskie świerki. Ryzyko rośnie w młodych, jednowiekowych lub silnie skoncentrowanych drzewostanach oraz na stanowiskach, gdzie świerk jest chronicznie narażony na suszę i przegrzewanie. Rytownik może współwystępować z innymi kornikami, dlatego zamieranie dużych drzew nie powinno być automatycznie przypisywane wyłącznie temu gatunkowi.

Dorosłe chrząszcze zimują pod korą, w miejscu rozwoju, a niekiedy w ściółce leśnej. Rójka w Polsce przypada zwykle na kwiecień–maj, a przy sprzyjającej pogodzie może wystąpić także druga rójka w lipcu–sierpniu.

Samiec rozpoczyna zasiedlanie i tworzy komorę godową, z której zapach agregacyjny przyciąga samice. Każda samica drąży własny chodnik macierzysty, zwykle kilka takich chodników rozchodzi się gwiaździście. Jaja są składane w niszach wzdłuż chodników.

Larwy żerują pod korą przez około 4–6 tygodni, po czym przepoczwarzają się w komorach poczwarkowych. Młode chrząszcze dojrzewają w miejscu rozwoju i wykonują żer uzupełniający, a następnie opuszczają materiał lęgowy. W warunkach Polski najczęściej rozwija się jedno lub dwa pokolenia rocznie; tempo zależy od temperatury, wysokości nad poziomem morza i dostępności świeżego materiału.

Najpierw potwierdzić zasiedlenie: obecność trocinek, otworów i charakterystycznych chodników pod korą. Samo czerwienienie igieł może mieć także przyczyny suszowe, chorobowe lub wynikać z żerowania innych korników.

1. Wyznaczyć i oznaczyć zasiedlone drzewa, wierzchołki, gałęzie i pnie.
2. Usunąć materiał zanim chrząszcze ukończą rozwój i rozpoczną kolejną rójkę.
3. Korować, zrębkować, wywozić lub odpowiednio zagospodarować odpady, nie przenosząc zasiedlonego drewna bez kontroli.
4. W większych drzewostanach prowadzić monitoring lotu i liczebności przy użyciu zatwierdzonych metod, a decyzje podejmować zgodnie z instrukcjami ochrony lasu.
5. Jeśli korona dużego drzewa szybko zamiera albo pod korą występują liczne gatunki korników, skorzystać z oceny leśnika lub entomologa.

Opryski powierzchni kory mają ograniczoną przydatność, gdy owady znajdują się już pod korą. Ewentualne zabiegi ochronne mogą być rozważane wyłącznie w sytuacjach uzasadnionych i zgodnie z aktualną rejestracją środka w Polsce.

Najskuteczniejsze działania bez użycia chemii polegają na ograniczeniu materiału lęgowego i szybkim przerwaniu rozwoju potomstwa. Po wichurach, okiści śnieżnej lub cięciach należy wyszukiwać zasiedlone świerki, złomy, wywroty, wierzchołki i grubsze gałęzie.

• Usuwać lub przerabiać zasiedlony materiał przed kolejną rójką.
• Rozdrabniać, korować, wywozić albo w inny zatwierdzony lokalnie sposób zagospodarowywać świeże gałęzie i wierzchołki.
• Nie pozostawiać na skraju drzewostanu stosów świeżych świerkowych pozostałości przez cały okres wiosenno-letni.
• Stosować pułapki feromonowe i drzewa pułapkowe wyłącznie w ramach zaplanowanego monitoringu, z regularną kontrolą i terminowym usuwaniem zasiedlonego materiału. Pułapki mogą przyciągać chrząszcze w pobliże zdrowych drzew, dlatego nie powinny być instalowane przypadkowo przy cennych świerkach.
• Chronić organizmy pożyteczne i unikać nieselektywnych zabiegów.

Podstawą ochrony jest utrzymywanie dobrej kondycji świerków i ograniczanie materiału lęgowego, a nie rutynowe opryski. Po silnych wiatrach, opadach mokrego śniegu i okresach suszy należy przeprowadzać regularne lustracje, zwłaszcza górnych części pni i gałęzi.

• Jak najszybciej usuwać z drzewostanu wywroty, złomy oraz świeżo zasiedlone drzewa i gałęzie, zgodnie z zasadami gospodarki leśnej.
• Przed okresem rójki zagospodarowywać świeże pozostałości po cięciach: wywozić, korować, zrębkować lub niszczyć w sposób uniemożliwiający dokończenie rozwoju.
• Unikać ranienia korzeni, pni i gałęzi podczas budowy, koszenia oraz prac sprzętem mechanicznym; ograniczać ugniatanie gleby.
• Na nowych nasadzeniach dobierać gatunki i pochodzenia odpowiednie do siedliska. Nie sadzić świerka pospolitego na stanowiskach stale suchych, gorących lub niezgodnych siedliskowo.
• W ogrodach podlewać drzewa głęboko podczas długiej suszy, jeśli jest to dozwolone i możliwe, lecz nie utrzymywać podłoża w stanie podmokłym ani nie zwilżać regularnie pnia.

• W Polsce gatunek jest znany pod nazwą rytownik pospolity.
• Jest mniejszy od kornika drukarza i zwykle wybiera cieńszą korę: wierzchołki, górne części pni oraz gałęzie.
• Samiec ma charakterystyczne trzy ząbki po każdej stronie tylnej krawędzi pokryw.
• Świerk pospolity jest najważniejszym żywicielem, ale w odpowiednich warunkach wykorzystywane mogą być także inne drzewa z rodziny sosnowatych.
• Duże liczebności często pojawiają się po wiatrołomach, śniegołomach, suszy lub pozostawieniu świeżych gałęzi i wierzchołków.