Niebieska pleśń owoców

Niebieska pleśń owoców to przede wszystkim choroba przechowalnicza jabłek, gruszek i innych soczystych owoców, wywoływana głównie przez grzyb Penicillium expansum. Patogen najczęściej wnika przez obicia, nakłucia, pęknięcia lub okolice szypułki, a następnie powoduje miękką, wodnistą brunatną zgniliznę z niebieskozielonym nalotem. Porażonych owoców nie należy przeznaczać na sok ani przetwory.

Niebieska pleśń rozwija się głównie po zbiorze, podczas sortowania, pakowania i przechowywania owoców. Na jabłkach, gruszkach i pigwie początkowo pojawia się jasnobrunatna, miękka i wodnista plama, która szybko się powiększa. Z czasem powierzchnię pokrywa biały, a następnie niebieskozielony nalot zarodnikującego grzyba. Podobne objawy mogą powodować inne gatunki Penicillium, Botrytis cinerea oraz zgnilizny wywoływane przez Mucor, dlatego pewne oznaczenie gatunkowe wymaga badań laboratoryjnych.

Pierwszym objawem jest okrągła, lekko zapadnięta, jasnobrunatna plama o miękkiej i wodnistej konsystencji. Miąższ łatwo oddziela się od zdrowej tkanki, czasem tworząc miskowate zagłębienie. W miarę rozwoju zgnilizny pojawiają się białe skupienia grzybni, które przechodzą w gęsty niebieskozielony nalot zarodników. Zgnilizna może zaczynać się przy szypułce, w kielichu, w miejscu obicia, pęknięcia lub uszkodzenia przez owady. Nalot łatwo się rozprzestrzenia przy poruszaniu owocami.

Zarodniki pochodzą z powietrza, gleby, gnijących owoców, resztek roślinnych, skrzynek, urządzeń pakujących, narzędzi oraz wody używanej do mycia lub transportu owoców. Patogen najczęściej potrzebuje rany: obicia, nakłucia, otarcia, pęknięcia, uszkodzenia po oderwaniu szypułki albo otworu kielichowego. Podatność zwykle wzrasta wraz z dojrzałością i starzeniem owocu. Zakażone owoce zakażają sąsiednie przez kontakt, a wspólna woda i sprzęt mogą szybko rozprowadzać inokulum.

Grzyb przetrzymuje się i zarodnikuje na gnijących owocach, pryzmach odpadów, resztkach roślinnych, skrzynkach, przenośnikach i powierzchniach chłodni. Suche zarodniki konidialne przenoszą się z powietrzem, wodą, sprzętem i podczas manipulowania owocami. Po osiadnięciu na podatnym owocu kiełkują przy dostępności wilgoci i najczęściej wnikają przez ranę lub naturalny otwór. Enzymy rozkładające ściany komórkowe powodują miękką zgniliznę; starsze ogniska wytwarzają nowe zarodniki. Rozwój jest możliwy w chłodni, choć zwykle przyspiesza w wyższej temperaturze i wilgotności.

Nie istnieje zabieg leczniczy, który przywróci wartość użytkową zgniłemu owocowi. W domu należy wyrzucić cały spleśniały owoc; nie wystarczy odcięcie widocznej plamy. Takich jabłek, gruszek ani innych owoców nie należy używać do soku, cydru, kompotu, przecierów, dżemów ani innych przetworów, ponieważ patulina i inne metabolity mogą występować poza widocznym ogniskiem. W przechowalni trzeba szybko wybrać i usunąć chore owoce, ograniczyć kontakt między sztukami, oczyścić oraz zdezynfekować system, a zdrowy plon możliwie szybko schłodzić. Środki po zbiorze, jeśli są dopuszczone dla danego zastosowania w Polsce, mają działanie zapobiegawcze lub ograniczające, a nie regenerujące; powinny być elementem programu integrowanej ochrony, nie zastępować higieny i prawidłowego obchodzenia się z owocami.

W gospodarstwie i małej przechowalni najważniejsze są działania higieniczne i organizacyjne: delikatny zbiór bez zrzucania owoców, ograniczenie obić, szybkie schłodzenie zdrowego plonu, dokładne sortowanie oraz natychmiastowe usuwanie owoców miękkich, wyciekających i spleśniałych. Skrzynki, stoły, przenośniki, narzędzia i pomieszczenia należy czyścić oraz dezynfekować środkami dopuszczonymi do danego zastosowania. Nie dopuszczać do zalegania pryzm odpadowych w pobliżu sadu i pakowni. W produkcji profesjonalnej można rozważyć zarejestrowane preparaty biologiczne zawierające antagonistyczne drożdże lub inne pożyteczne mikroorganizmy, ale ich skuteczność zależy od szczepu, temperatury, terminu i warunków aplikacji.

Zbierać jabłka, gruszki i inne owoce możliwie delikatnie, szczególnie w suche dni, ograniczając upadki, nacisk, otarcia i wyrywanie szypułek. Nie przechowywać owoców uszkodzonych, przejrzałych ani z objawami zgnilizny. Przed załadunkiem dokładnie oczyścić i zdezynfekować skrzynki, sprzęt sortowniczy, narzędzia oraz pomieszczenia. Kontrolować jakość wody obiegowej i jej obciążenie materią organiczną. Utrzymywać nieprzerwany łańcuch chłodniczy, właściwą wilgotność i atmosferę kontrolowaną dla danego gatunku, unikając kondensacji oraz wolnej wody. Regularnie przeglądać partie i usuwać ogniska zanim dojdzie do kontaktu z sąsiednimi owocami. Odpady i owoce opadłe usuwać z okolic sadu i pakowni.

Penicillium expansum jest jednym z najważniejszych sprawców strat przechowalniczych jabłek i gruszek na świecie. Niektóre izolaty wytwarzają patulinę, mykotoksynę szczególnie istotną w sokach i innych produktach jabłkowych. Patulina może występować poza widoczną granicą pleśni, a pasteryzacja nie jest pewną metodą jej usunięcia. Niebieska pleśń nie oznacza jednej całkowicie wyłącznej grupy gatunków, ponieważ podobne objawy mogą powodować także inne Penicillium.