
Fuzaryjne więdnięcie roślin
Fusarium oxysporum species complexKrótkie przedstawienie: Fuzaryjne więdnięcie roślin
Fuzaryjne więdnięcie jest zespołem chorób glebowych powodowanych przez wyspecjalizowane, często gospodarzozależne linie kompleksu Fusarium oxysporum. Rośliny mogą żółknąć nierównomiernie, więdnąć głównie w południe, karleć i zamierać, a po przekrojeniu łodygi wykazywać brunatnienie tkanek przewodzących. Rozpoznanie wymaga różnicowania z werticiliozą, bakteriozą i stresem korzeni.
Typowe warunki
Przegląd
Fusarium oxysporum species complex (FOSC) obejmuje liczne linie grzybów glebowych, wśród których znajdują się zarówno organizmy niepatogeniczne, jak i patogeniczne formy specjalne (formae speciales) oraz rasy. Chorobotwórcze izolaty wnikają przez korzenie, zasiedlają ksylem i utrudniają transport wody, prowadząc do więdnięcia naczyniowego.
Objawy często zaczynają się od starszych liści lub jednej strony rośliny. Brunatnienie wiązek przewodzących po przekrojeniu łodygi wzmacnia podejrzenie, ale nie jest rozstrzygające, ponieważ podobnie może wyglądać werticilioza, więdnięcie bakteryjne, uszkodzenie korzeni, żerowanie nicieni lub niedobór wody. Przy cennych uprawach warto zlecić badanie laboratorium diagnostyki roślin.
Objawy i rozpoznawanie
- Początkowo więdnięcie w najcieplejszej porze dnia, czasem częściowo ustępujące nocą.
- Nierównomierne lub jednostronne żółknięcie, zwykle rozpoczynające się na starszych liściach.
- Stopniowe opadanie liści, zahamowanie wzrostu, karłowacenie i zamieranie całej rośliny.
- Brunatne, czerwonobrunatne lub ciemne przebarwienie tkanek przewodzących w przekroju dolnej łodygi, korony, ogonka lub korzenia.
- Siewki mogą gwałtownie zamierać, natomiast starsze rośliny często pogarszają się przez kilka tygodni.
- Na martwych tkankach czasem pojawiają się różowe, pomarańczowe albo żółtawe skupienia zarodnikowania, lecz ich brak nie wyklucza choroby.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Patogeniczne linie przetrwają w glebie i resztkach roślinnych, często w postaci odpornych chlamydospor. Zakażenie następuje przez drobne korzenie, rany po przesadzaniu i uszkodzenia powodowane przez narzędzia lub nicienie. W obrębie gospodarstwa choroba rozprzestrzenia się przede wszystkim z zakażoną glebą, rozsadą, nasionami, doniczkami, obuwiem, narzędziami, wodą nawadniającą i resztkami roślinnymi. Chwasty mogą podtrzymywać niektóre formy gospodarzozależne. Długi transport powietrzny zarodników zwykle ma mniejsze znaczenie niż przemieszczanie gleby i materiału rozmnożeniowego.
Cykl życia i przetrwanie
- Przetrwalniki, zwłaszcza chlamydospory, pozostają w zakażonej glebie i resztkach roślinnych przez długi czas.
- Wydzieliny korzeni oraz odpowiednia temperatura i wilgotność pobudzają kiełkowanie w pobliżu podatnych korzeni.
- Grzyb wnika przez włośniki i drobne uszkodzenia korzeni, często nasilone przez przesadzanie, uprawę mechaniczną lub nicienie.
- Następnie kolonizuje ksylem i przemieszcza się ku górze wraz z układem naczyniowym.
- Zakłócenie przewodzenia wody powoduje więdnięcie, chlorozę, brunatnienie naczyń i zamieranie pędów.
- Po rozkładzie chorej rośliny nowe struktury przetrwalnikowe wracają do gleby. Patogen może utrzymywać się tam przez wiele sezonów.
Zwalczanie i ochrona
Rośliny z zaawansowanym więdnięciem naczyniowym zwykle nie wracają do zdrowia po zabiegu leczniczym. Usuń je z bryłą korzeniową, nie rozsypując gleby, a miejsce i narzędzia oczyść. Nie rozmnażaj roślin z podejrzanych stanowisk.
W przypadku pojedynczych, wczesnych objawów najpierw potwierdź rozpoznanie: przekrój dolną łodygę i porównaj korzenie, ale traktuj wynik jako orientacyjny. Przy ważnej uprawie zleć izolację i — gdy dostępne — test molekularny pozwalający odróżnić formę patogeniczną od niepatogenicznych izolatów oraz ustalić gospodarza lub rasę. Długoterminowo łącz odmiany odporne, zdrowy materiał, higienę, płodozmian i ograniczenie przemieszczania gleby.
Łagodna i biologiczna ochrona
Największe znaczenie mają działania ograniczające inokulum i stres roślin:
- usuwaj silnie chore rośliny wraz z możliwie dużą częścią systemu korzeniowego; nie kompostuj widocznie porażonych resztek w zwykłym kompostowniku;
- stosuj zdrowe, sprawdzone nasiona, rozsadę, sadzonki i podłoże; unikaj przenoszenia brył zakażonej gleby;
- myj narzędzia, doniczki, obuwie, paliki i sprzęt przed przejściem na czyste stanowisko;
- utrzymuj równomierne podlewanie, dobry odpływ wody i strukturę gleby; ograniczaj zranienia korzeni;
- stosuj płodozmian z roślinami niebędącymi gospodarzem danej formy, pamiętając, że skuteczność zależy od konkretnej formy specjalnej i chwastów;
- rozważ solarizację podłoża w małych, silnie zakażonych zagonach oraz biologiczne preparaty oparte na zarejestrowanych szczepach pożytecznych mikroorganizmów, zawsze zgodnie z polską etykietą.
Zapobieganie
- Wybieraj odmiany z odpornością oznaczoną dla konkretnego gospodarza, formy specjalnej i — jeśli podano — rasy; sama etykieta „odporna na Fusarium” może być zbyt ogólna.
- Kupuj kwalifikowany materiał rozmnożeniowy i nie wprowadzaj rozsady z niepewnego źródła.
- Nie przenoś gleby z chorego zagonu; czyść obuwie, narzędzia, skrzynki, doniczki i sprzęt.
- Usuwaj porażone rośliny i resztki przed ich rozkładem, zgodnie z lokalnymi zasadami gospodarowania odpadami.
- W miarę możliwości zachowaj 3–5 lat przerwy od podatnego gospodarza, lecz dobieraj zmianowanie do konkretnej formy, ponieważ nie każda forma reaguje tak samo.
- W uprawach pomidora, ogórka i innych warzyw rozważ szczepienie na odpornych podkładkach, gdy jest to praktycznie i ekonomicznie uzasadnione.
- Kontroluj chwasty, nicienie i nadmierne zasolenie lub przesuszenie podłoża, które zwiększają stres korzeni.
Ciekawostki
- Nazwa Fusarium oxysporum obejmuje bardzo różnorodny kompleks, a sam gatunek jest morfologicznie trudny do odróżnienia od szczepów niepatogenicznych.
- Formy specjalne są definiowane przede wszystkim przez zdolność porażania określonych gospodarzy; część z nich ma szerszy zakres gospodarzy, niż wcześniej sądzono.
- W obrębie niektórych form wyróżnia się rasy zdolne do porażania odmian posiadających określone geny odporności.
- Wykrycie DNA lub izolatu FOSC w glebie nie dowodzi samo w sobie, że jest on przyczyną więdnięcia.
Nie stosuj fungicydu wyłącznie na podstawie objawów ani samej obecności Fusarium oxysporum w glebie. W Polsce używaj tylko środków ochrony roślin legalnie dopuszczonych do danego gatunku uprawnego i konkretnego problemu; przed zastosowaniem sprawdź aktualną etykietę, zakres rejestracji, dawkę, liczbę zabiegów, okres karencji i wymagania dotyczące ochrony użytkownika. W wielu sytuacjach po infekcji skuteczniejsze są działania sanitarne, odmiany odporne i ograniczenie przemieszczania gleby.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
Allium stipitatum – uprawa i pielęgnacjaAllium stipitatum
Allium senescens – uprawa i pielęgnacjaAllium senescens
Allium neapolitanum – uprawa i pielęgnacjaAllium neapolitanum
Allium moly – uprawa i pielęgnacjaAllium moly
Allium cristophii – uprawa i pielęgnacjaAllium cristophii
Allium ‘White Giant’Allium 'White Giant'
Allium ‘Siculum’Allium 'Siculum'
Allium ‘Red Mohican’Allium 'Red Mohican'
Allium ‘Purple Sensation’Allium 'Purple Sensation'
Allium ‘Pink Jewel’Allium 'Pink Jewel'
Allium ‘Mount Everest’Allium 'Mount Everest'
Allium ‘Millenium’Allium 'Millenium'