
Wirus mozaiki tytoniu
Tobamovirus tabaciKrótkie przedstawienie: Wirus mozaiki tytoniu
Wirus mozaiki tytoniu (Tobamovirus tabaci, TMV) to trwała choroba wirusowa tytoniu, pomidora, papryki i wielu roślin ozdobnych. Na liściach pojawia się nieregularna jasno- i ciemnozielona mozaika, deformacje oraz zahamowanie wzrostu. Objawy nie są swoiste, dlatego pewne rozpoznanie wymaga badania laboratoryjnego. Choroby nie można wyleczyć - najważniejsze są higiena, zdrowy materiał i szybkie usuwanie porażonych roślin.
Typowe warunki
Przegląd
Wirus mozaiki tytoniu jest chorobą wirusową o zmiennym obrazie objawów. Najczęściej kojarzy się z tytoniem, pomidorem i papryką, ale może zakażać również inne rośliny uprawne, ozdobne oraz chwasty. Nasilenie objawów zależy od gatunku i odmiany gospodarza, szczepu wirusa, wieku rośliny oraz warunków wzrostu.
Wirus namnaża się w komórkach i przemieszcza się z komórki do komórki, a następnie do nowych przyrostów. Rozpoznanie na podstawie samego wyglądu rośliny jest niepewne, ponieważ podobne przebarwienia i deformacje mogą powodować inne wirusy, uszkodzenia herbicydowe, niedobory pokarmowe lub stres cieplny.
Objawy i rozpoznawanie
Typowe objawy obejmują:
- nieregularną jasno- i ciemnozieloną mozaikę lub marmurkowatość liści,
- chlorozy, przejaśnienie nerwów i czasami drobne plamy nekrotyczne,
- pofałdowanie, pomarszczenie, zwijanie lub zwężenie młodych liści,
- zniekształcenia wierzchołków wzrostu i skrócenie międzywęźli,
- karłowacenie, słabszy wzrost i obniżoną żywotność roślin,
- u pomidora — mniejsze owoce, nierównomierny rozwój i spadek jakości plonu.
Niektóre odmiany wykazują jedynie lokalne nekrozy albo pozostają prawie bezobjawowe. Obraz może przypominać wirusa mozaiki pomidora, inne wirusy, znoszenie herbicydów oraz zaburzenia mineralne.
Przyczyny i rozprzestrzenianie
Wirus wnika przez drobne rany powstające podczas przesadzania, podwiązywania, ogławiania, usuwania pędów bocznych i zbioru. Źródłem zakażenia mogą być porażone rozsady, sadzonki, nasiona lub ich powierzchnia, resztki roślinne, chwasty, ręce, rękawice, odzież, noże, sekatory, paliki, doniczki, stoły i konstrukcje szklarni.
Wyroby zawierające tytoń mogą zanieczyścić ręce i odzież. TMV nie jest zwykle przenoszony przez mszyce ani wciornastki; przy podejrzeniu mieszanego zakażenia innym wirusem konieczna jest jednak odrębna ocena szkodników i wektorów.
Cykl życia i przetrwanie
Po wniknięciu przez mikroskopijne uszkodzenia powierzchni wirus uwalnia RNA i wykorzystuje komórkę gospodarza do produkcji białek oraz nowych cząstek wirusowych. Następnie przechodzi przez połączenia międzykomórkowe do sąsiednich tkanek i może rozprzestrzenić się systemicznie.
Objawy na nowym przyroście często pojawiają się po około 1–3 tygodniach, lecz termin ten zależy od gospodarza, odmiany, temperatury i ilości materiału zakaźnego. Zakażona roślina pozostaje zakażona do końca życia. Wirus może długo zachowywać zakaźność w zaschniętym soku, resztkach roślinnych i na skażonych powierzchniach.
Zwalczanie i ochrona
Nie istnieje leczenie, które eliminuje TMV z zakażonej rośliny. Przy silnych lub powtarzających się objawach usuń całą roślinę, najlepiej przed kolejnymi zabiegami pielęgnacyjnymi. Materiał zapakuj na miejscu, aby nie otrząsać soku na sąsiednie rośliny.
Jeżeli objawy są słabe, nietypowe lub występują tylko na części roślin, pobierz próbkę do laboratorium fitopatologicznego przed likwidacją całej partii. Testy serologiczne, takie jak ELISA, lub metody molekularne pomagają odróżnić TMV od wirusa mozaiki pomidora, innych tobamowirusów, uszkodzeń herbicydowych i niedoborów.
Łagodna i biologiczna ochrona
Nie ma biologicznego preparatu, który usuwałby TMV z zakażonej rośliny. W integrowanej i ekologicznej ochronie najważniejsze są działania higieniczne:
- jak najszybciej usuń silnie podejrzane rośliny wraz z korzeniami, włóż je do worka i wyrzuć zgodnie z lokalnymi zasadami,
- nie kompostuj porażonych roślin ani ich resztek,
- myj ręce wodą z mydłem przed pracą i między partiami roślin,
- czyść narzędzia z soku i resztek, a następnie dezynfekuj je środkiem użytym zgodnie z etykietą,
- usuwaj chwasty mogące podtrzymywać wirusa w pobliżu szklarni i zagonów,
- nie przenoś do szklarni wyrobów tytoniowych ani odzieży zabrudzonej sokiem roślinnym.
Zapobieganie
Profilaktyka jest skuteczniejsza niż próba ratowania zakażonej rośliny:
- kupuj zdrową rozsadę i nasiona z wiarygodnego źródła,
- wybieraj odmiany z udokumentowaną odpornością na TMV, pamiętając, że nie chroni ona automatycznie przed innymi tobamowirusami,
- pracuj od roślin zdrowych do podejrzanych, ograniczając dotykanie liści,
- dezynfekuj narzędzia, tace, doniczki, paliki, stoły i powierzchnie szklarni po usunięciu soku oraz resztek,
- regularnie usuwaj chwasty i resztki po zakończeniu sezonu,
- nie używaj ponownie podłoża ani materiału rozmnożeniowego z podejrzanej partii,
- w polskich szklarniach szczególnie pilnuj higieny podczas intensywnych prac wiosennych i letnich.
Ciekawostki
- TMV był jednym z pierwszych poznanych wirusów roślinnych i odegrał ważną rolę w rozwoju wirusologii.
- Cząstki wirusa mają sztywny, pałeczkowaty kształt i są wyjątkowo trwałe poza żywą rośliną.
- Najważniejszym sposobem szerzenia jest przenoszenie mechaniczne przez sok roślinny, a nie żerowanie mszyc czy wciornastków.
- Odporność odmiany oznaczona jako TMV nie musi zapewniać ochrony przed każdym innym tobamowirusem.
Nie istnieje środek chemiczny, który wyleczy roślinę zakażoną TMV. Preparaty ochrony roślin nie powinny być dobierane jako terapia wirusa. W Polsce stosuj wyłącznie środki prawnie dopuszczone do konkretnej uprawy i problemu, zawsze zgodnie z aktualną etykietą oraz rejestrem środków ochrony roślin.
Rośliny dotknięte problemem
Poniższe rośliny są powiązane z tym problemem na podstawie ustrukturyzowanych danych o roślinach żywicielskich. Lista aktualizuje się automatycznie po utworzeniu nowej karty rośliny.
Beta vulgarisBeta vulgaris
Papryka (Capsicum annuum) – uprawa i pielęgnacjaCapsicum annuum
Bishop’s Crown (Capsicum annuum ‘Bishop’s Crown’)Capsicum annuum 'Bishop's Crown'
Cherry Bomb (Capsicum annuum ‘Cherry Bomb’)Capsicum annuum 'Cherry Bomb'
Papryka chili Explosive Ember (Capsicum annuum ‘Explosive Ember’)Capsicum annuum 'Explosive Ember'
Numex Twilight (Capsicum annuum ‘Numex Twilight’)Capsicum annuum 'Numex Twilight'
Purple Beauty (Capsicum annuum ‘Purple Beauty’)Capsicum annuum 'Purple Beauty'
Papryka Serrano (Capsicum annuum ‘Serrano’)Capsicum annuum 'Serrano'
Capsicum baccatum – poradnik uprawyCapsicum baccatum
Papryka chili yellow lantern (Capsicum chinense) – uprawa i pielęgnacjaCapsicum chinense
Momordica Group (Cucumis melo Momordica Group)Cucumis melo Momordica Group
Makuwa Group (Cucumis melo Makuwa Group)Cucumis melo Makuwa Group