Żółta mozaika cukinii

Żółta mozaika cukinii to poważna choroba wirusowa dyniowatych, wywoływana przez Zucchini yellow mosaic virus (ZYMV). Na cukinii, ogórku, dyni, melonie i arbuzie może powodować żółtozieloną mozaikę, deformację liści, karłowacenie oraz zniekształcenie owoców. Wirus przenoszą głównie mszyce, a także sok roślinny podczas prac pielęgnacyjnych; porażonych roślin nie da się wyleczyć.

Żółta mozaika cukinii występuje w wielu regionach uprawy dyniowatych, także była stwierdzana w Polsce na ogórku. Sprawcą jest Zucchini yellow mosaic virus, należący do rodzaju Potyvirus i rodziny Potyviridae.

Najbardziej podatne i praktycznie istotne gospodarczo są cukinia i inne formy Cucurbita pepo, ogórek, melon oraz arbuz. Nasilenie objawów zależy od szczepu wirusa, odmiany, wieku rośliny i warunków wzrostu. Wczesne zakażenie zwykle prowadzi do silniejszego zahamowania wzrostu i większych strat plonu.

Na podstawie samego wyglądu rośliny nie można pewnie odróżnić ZYMV od wirusa mozaiki ogórka, wirusa mozaiki arbuza, wirusa pierścieniowatej plamistości papai typu W, fitotoksyczności herbicydowej ani niektórych niedoborów. Przy decyzji o likwidacji całej kwatery warto zlecić badanie, na przykład testem ELISA lub metodą molekularną, laboratorium diagnostycznemu.

Na liściach pojawia się nieregularna jasnożółta lub żółtozielona mozaika, przejaśnienia nerwów, żółte smugi i pęcherzykowate uwypuklenia. Blaszki liściowe mogą być pomarszczone, pofałdowane, głęboko powcinane, zwężone lub nitkowate.

Porażone rośliny rosną wolniej, mają krótsze międzywęźla i często pozostają wyraźnie skarłowaciałe. Silne zakażenie może ograniczać kwitnienie, zawiązywanie owoców i plonowanie.

Owoce cukinii i dyni bywają guzowate, nieregularne, spękane i słabo wykształcone. U ogórka, melona i arbuza również możliwe są deformacje oraz obniżenie wartości handlowej. Objawy mogą być łagodne, zmienne lub czasowo słabiej widoczne.

Głównym sposobem rozprzestrzeniania są mszyce, które podczas krótkich próbnych nakłuć pobierają wirusa z chorej rośliny i szybko przekazują go zdrowej. Wymieniano między innymi mszycę ogórkową, brzoskwiniowo-ziemniaczaną, lucernowo-grochodrzewową i inne gatunki odwiedzające dyniowate.

Wirus łatwo przenosi się również mechanicznie z sokiem roślinnym: na dłoniach, odzieży, narzędziach, obuwiu, sprzęcie oraz przy ocieraniu się uszkodzonych liści. Możliwe jest przenoszenie z nasionami, dlatego należy korzystać z wiarygodnego materiału siewnego.

Mszyca pobiera wirusa podczas krótkiego nakłucia porażonej rośliny i może przekazać go następnej roślinie już podczas kolejnych krótkich żerowań. Jest to transmisja niepersistencyjna: wirus nie musi długo przebywać w wektorze, dlatego owad może zakażać rośliny, zanim zadziała insektycyd.

Po wniknięciu ZYMV namnaża się i przemieszcza systemicznie w roślinie. Czas pojawienia się objawów zależy od temperatury, odmiany, szczepu wirusa i wieku rośliny.

Źródłem inokulum mogą być zakażone rozsady i nasiona, porażone resztki oraz żywe samosiewy dyniowatych. W Polsce szczególne znaczenie praktyczne ma materiał siewny oraz mszyce przemieszczające się między uprawami i chwastami. Wirus może być także przenoszony mechanicznie przez sok roślinny.

Nie ma leczenia, które cofnie zakażenie lub wyeliminuje wirusa z rośliny. Rośliny z silną, postępującą mozaiką, deformacją i karłowaceniem należy usunąć, szczególnie gdy zostały porażone na początku sezonu. Worek z rośliną zamknij przed przeniesieniem, a narzędzia oczyść i zdezynfekuj.

Zdrowe rośliny chroń przez usuwanie źródeł inokulum, zwalczanie chwastów i samosiewów, ograniczanie kontaktu z porażonym materiałem oraz stosowanie odmian tolerancyjnych. Monitorowanie mszyc i ograniczanie ich liczebności może zmniejszyć wtórne szerzenie choroby, ale zwykle nie zapobiega już pierwszym zakażeniom przenoszonym podczas krótkich nakłuć.

Nie istnieje biologiczny preparat, który usuwałby ZYMV z zakażonej rośliny. Najskuteczniejsze działania ekologiczne są profilaktyczne i sanitarne:

• usuwaj silnie objawowe rośliny możliwie wcześnie; przed wyniesieniem włóż je do worka, aby nie otrząsać soku na zdrowe rośliny;
• nie kompostuj porażonych części; resztki wyrzuć zgodnie z lokalnymi zasadami gospodarowania odpadami;
• wybieraj kwalifikowany, przebadany materiał siewny i nie pobieraj nasion z chorych roślin;
• stosuj włókninę lub siatkę nad młodymi dyniowatymi, zdejmując osłony na czas kwitnienia;
• usuwaj samosiewy cukinii, dyni, ogórka i melona oraz chwasty w pobliżu uprawy;
• ograniczaj populacje mszyc metodami IPM: monitoring, usuwanie silnie zasiedlonych fragmentów, wspieranie pożytecznych owadów i unikanie niepotrzebnych oprysków szerokospektralnych.

W polskich warunkach uprawowych zacznij od zdrowych nasion i rozsady. Przed sadzeniem oglądaj młode rośliny, a podejrzane sztuki izoluj lub odrzuć. Wybieraj odmiany opisane przez producenta jako odporne albo tolerancyjne wobec ZYMV, pamiętając, że cecha może być zależna od szczepu i nie daje pełnej ochrony.

• prowadź regularny monitoring młodych roślin i spodniej strony liści pod kątem mszyc;
• usuwaj samosiewy dyniowatych oraz chwasty mogące podtrzymywać wirusa lub populację wektorów;
• dezynfekuj sekatory, noże i inne narzędzia po pracy z podejrzanymi roślinami oraz myj ręce;
• nie wykonuj zbędnych prac na mokrych roślinach i nie dotykaj wierzchołków wzrostu bez potrzeby;
• stosuj osłony przeciw owadom na początku sezonu, przed rozpoczęciem kwitnienia;
• utrzymuj zmianowanie i nie zakładaj kolejnej uprawy dyniowatych bezpośrednio przy silnie porażonych resztkach.

ZYMV jest jednym z najważniejszych wirusów powodujących mozaiki u dyniowatych. W Polsce Instytut Ogrodnictwa wskazuje możliwość przenoszenia wirusa z nasion ogórka oraz przez wiele gatunków mszyc, między innymi mszycę ogórkową (Aphis gossypii) i brzoskwiniowo-ziemniaczaną (Myzus persicae).

W badaniach i obserwacjach wykazywano obecność wirusa także na niektórych dziko rosnących gatunkach, lecz ich znaczenie jako źródła infekcji może być regionalnie różne. Nie należy utożsamiać szerokiego eksperymentalnego zakresu żywicieli z równie ważnym zakresem naturalnym.

Odporność lub tolerancja odmianowa może być zależna od szczepu wirusa i nie oznacza całkowitego braku infekcji.