Rak bakteryjny oliwki

Rak bakteryjny oliwki to przewlekła choroba wywoływana przez Pseudomonas savastanoi pv. savastanoi. Na pędach, konarach i pniu powstają twarde, nieregularne narośla, często rozwijające się w miejscach cięcia, uszkodzeń mrozowych lub blizn po opadłych liściach. Bakterie rozprzestrzeniają się przede wszystkim z wodą i zanieczyszczonymi narzędziami, dlatego najważniejsze są higiena, suche terminy prac i ograniczanie ran.

Typowym objawem są szorstkie, okrągłe lub wydłużone zgrubienia przypominające guzy albo narośla na młodych pędach, gałęziach i pniu oliwki. Początkowo mogą być niewielkie i zielonkawe, później twardnieją, korkowacieją i przybierają barwę od jasnobrązowej do ciemnej.

Na cienkich pędach narośl może opasać tkankę, powodując żółknięcie liści, ich opadanie oraz zamieranie części znajdującej się powyżej. U starszych drzew wielokrotne infekcje osłabiają konary i ograniczają tworzenie pędów owoconośnych. Sam wygląd guza nie zawsze wystarcza do pewnego rozpoznania, ponieważ podobne zgrubienia mogą powstawać po zabliźnionym cięciu, urazach lub wskutek innych chorób.

• twarde, nieregularne, szorstkie narośla na pędach, konarach lub pniu;
• guzy w miejscach cięcia, pęknięć mrozowych, uszkodzeń gradowych, otarć i blizn liściowych;
• zgrubienia o barwie zielonkawej, jasnobrązowej, szarej lub czarniawej;
• opasanie cienkiego pędu, żółknięcie i opadanie liści powyżej guza;
• zamieranie końcówek pędów, osłabienie konarów i spadek plonowania;
• sporadycznie narośla na szypułkach owoców lub innych tkankach.

Rozpoznanie różnicuj z normalnym zgrubieniem nasady gałęzi, starym miejscem cięcia, uszkodzeniem mechanicznym, rakiem innego pochodzenia i galasami wywołanymi przez inne organizmy.

Źródłem bakterii są przede wszystkim istniejące narośla oraz skolonizowane powierzchnie pędów i liści. Komórki bakterii są spłukiwane przez deszcz lub wodę z nawadniania i przenoszone na rany.

• cięcie podczas wilgotnej pogody albo tuż przed deszczem;
• blizny po opadłych liściach, pęknięcia mrozowe, grad i otarcia;
• uszkodzenia podczas zbioru, transportu lub prac przy roślinie;
• deszcz, wiatr z deszczem, spływ powierzchniowy i zraszanie;
• sekatory, piły, nożyce i ręce przenoszące bakterie między roślinami;
• porażony materiał szkółkarski lub sadzonki.

Gleba nie jest uznawana za główny, długotrwały rezerwuar tego patogenu.

Bakteria przetrzymuje okres suchy w istniejących naroślach oraz na powierzchni pędów i liści, także bez wyraźnych objawów. Podczas wilgotnej, łagodnej pogody namnaża się i może wydostawać się z mokrych guzów.

Deszcz, wiatr z deszczem, spływająca woda, owady oraz prace pielęgnacyjne przenoszą komórki bakterii na zdrowe części. Najłatwiej dochodzi do infekcji przez świeże rany po cięciu, uszkodzenia mechaniczne, pęknięcia mrozowe oraz blizny po opadnięciu liści. Po wniknięciu patogen kolonizuje tkanki i pobudza miejscowy, nieprawidłowy rozrost drewna. Nowe narośla stają się kolejnym źródłem inokulum, dlatego choroba może narastać przez wiele sezonów.

Nie ma pewnego leczenia, które usuwa patogen z ustabilizowanej narośli lub całego drzewa. Przy pojedynczych zmianach wytnij porażony pęd albo konar wyraźnie poniżej guza, najlepiej w suchy dzień, i usuń materiał poza uprawę. Jeśli narośl znajduje się na głównym pniu lub na dużym konarze, głębokie wycinanie może osłabić roślinę; w takiej sytuacji warto potwierdzić diagnozę przed zabiegiem.

Po pracy oczyść i zdezynfekuj narzędzia, a rany pozostaw do wyschnięcia. Nie rozprowadzaj bakterii przez cięcie mokrych roślin ani przez podlewanie po liściach. Preparaty ochronne mogą ograniczać nowe infekcje, lecz nie leczą istniejących guzów i wolno je stosować wyłącznie zgodnie z aktualną polską etykietą rejestracyjną. Przy licznych zmianach, zamieraniu pnia lub powtarzających się infekcjach rozważ usunięcie silnie porażonej rośliny, aby ograniczyć źródło bakterii.

Nie istnieje wiarygodna metoda ekologiczna, która usuwa bakterie z uformowanego guza. Najskuteczniejsze działania mają charakter higieniczny i zapobiegawczy:

• wycinaj pojedyncze, wyraźnie porażone pędy i gałęzie w suchy dzień, z zapasem zdrowej tkanki poniżej zmiany;
• po każdym cięciu oczyszczaj i dezynfekuj piły oraz sekatory zgodnie z instrukcją środka przeznaczonego do dezynfekcji narzędzi;
• porażone fragmenty usuwaj z uprawy i wyrzucaj zgodnie z lokalnymi zasadami, nie pozostawiaj ich pod oliwką ani w kompoście;
• ograniczaj podlewanie zraszające, popraw przewiewność korony i nie wykonuj cięcia przed opadami;
• utrzymuj rośliny w dobrej kondycji, unikaj nadmiernego nawożenia azotem i chronić oliwki przed uszkodzeniami podczas przenoszenia;
• preparaty biologiczne lub miedziowe stosuj tylko wtedy, gdy konkretny produkt jest legalnie zarejestrowany w Polsce dla danej uprawy i zastosowania.

• kupuj oliwki z pewnego źródła i oglądaj pędy przed zakupem; odrzuć rośliny z naroślami, ranami sączącymi lub niejasnymi guzami;
• przycinaj wyłącznie podczas suchej pogody, najlepiej po okresie stabilnego wysychania rośliny; unikaj cięcia przed deszczem, mgłą i zraszaniem;
• najpierw wykonuj prace na zdrowych roślinach, a chore pozostaw na koniec;
• dezynfekuj narzędzia między roślinami, szczególnie w kolekcjach pojemnikowych i pod osłonami;
• usuwaj chore drewno i nie pozostawiaj go na podłożu;
• zabezpieczaj oliwki przed mrozem, gradem i uszkodzeniami mechanicznymi;
• unikaj ranienia pnia przy przesadzaniu, mocowaniu podpór i przenoszeniu donic;
• zapewnij szybkie obsychanie korony, dobrą wentylację oraz podlewanie bez moczenia pędów;
• w razie podejrzenia infekcji ogranicz rozmnażanie i skonsultuj próbkę z laboratorium fitopatologicznym.

• Choroba ma charakter wieloletni; nie jest typowym, krótkotrwałym porażeniem liści.
• Najważniejszym żywicielem tego patowaru jest Olea europaea, choć nazwa Pseudomonas savastanoi obejmuje także inne, odrębne patowary związane z innymi roślinami.
• Ryzyko infekcji silnie zależy od obecności ran i opadów po zabiegach, a nie tylko od samej wilgotności powietrza.
• Nawet pozornie zdrowe tkanki mogą przenosić bakterie na narzędzia i sąsiednie rośliny.
• W Polsce problem ma zwykle znaczenie lokalne, ale może być istotny w kolekcjach oliwek, uprawie pojemnikowej i pod osłonami.