Psyllid ziemniaczany – Bactericera cockerelli

Psyllid ziemniaczany, Bactericera cockerelli, jest drobnym, skocznym pluskwiakiem wysysającym soki z roślin psiankowatych. Największe znaczenie ma na ziemniaku, pomidorze, papryce i oberżynie. Żerowanie może wywoływać chlorozę, zwijanie i purpurowienie liści oraz zahamowanie wzrostu, a osobniki zakażone mogą przenosić bakterie związane z chorobą zebra chip ziemniaka. W Polsce jest agrofagiem kwarantannowym niewykrywanym dotąd na roślinach.

Psyllid ziemniaczany jest drobnym, ruchliwym owadem o długości około 2,5–3 mm. Dorosłe osobniki przypominają miniaturowe cykady, mają przezroczyste skrzydła i zwykle jasne pasy na głowie oraz tułowiu. Po poruszeniu rośliny często skaczą lub szybko odlatują.

Jaja są żółtawe do pomarańczowych i osadzone na krótkich trzonkach. Nimfy są spłaszczone, żółtozielone lub zielone, osiągają około 0,3–1,6 mm i mają charakterystyczny obwód z drobnymi wyrostkami. Najczęściej znajdują się na spodniej stronie młodych liści.

W Polsce B. cockerelli ma status agrofaga kwarantannowego. W razie podejrzenia obecności nie należy przenosić roślin ani wykonywać pochopnych zabiegów; trzeba zabezpieczyć materiał do identyfikacji i skontaktować się z właściwą jednostką PIORiN.

Objawy zależą od liczebności szkodnika, wieku rośliny, gospodarza i ewentualnego udziału bakterii. Typowe są:

• chloroza i żółknięcie młodych liści;
• zwijanie liści ku górze lub deformacja blaszek;
• purpurowe albo czerwonawe przebarwienia, szczególnie u ziemniaka;
• skrócone i zgrubiałe międzywęźla, rozetowaty pokrój oraz zahamowanie wzrostu;
• więdnięcie, osłabienie, ograniczone zawiązywanie owoców i spadek plonu;
• u pomidora liczne, małe lub słabej jakości owoce;
• u ziemniaka małe, zniekształcone bulwy, a niekiedy bulwy powietrzne.

Przy przeniesieniu ‘Candidatus Liberibacter solanacearum’ bulwy ziemniaka mogą wykazywać brązowe przebarwienia i prążki miąższu, szczególnie widoczne po smażeniu. Objawy nie są jednak wystarczające do pewnego rozpoznania i wymagają potwierdzenia laboratoryjnego.

Dorosłe osobniki i nimfy nakłuwają tkanki przewodzące oraz wysysają soki floemowe. Bezpośrednie uszkodzenia wynikają z pobierania soków i toksycznego działania śliny. Zasiedlenie bywa początkowo niezauważalne, ponieważ stadia młodociane pozostają na spodniej stronie liści.

Bakteria ‘Candidatus Liberibacter solanacearum’ może być pobierana podczas żerowania na zakażonej roślinie i przekazywana kolejnym roślinom, w tym ziemniakom. Rozprzestrzenianiu sprzyjają migracje dorosłych osobników, przemieszczanie porażonych sadzonek, nakładające się terminy upraw psiankowatych oraz obecność samosiewów ziemniaka i dzikich psiankowatych.

Samice składają jaja pojedynczo na liściach, często w górnej części rośliny i w pobliżu brzegów blaszki. W zależności od temperatury wylęg następuje zwykle po około 3–8 dniach. Nimfy przechodzą pięć stadiów, żerując głównie na spodniej stronie liści.

W sprzyjających warunkach rozwój od wylęgu do dorosłego osobnika może trwać około 15–20 dni, lecz tempo zmienia się wraz z temperaturą i jakością rośliny. Dorosłe osobniki rozpraszają się, rozmnażają i mogą nabywać oraz przenosić bakterie podczas żerowania. W regionach o odpowiednim klimacie możliwe jest występowanie kilku pokoleń w sezonie.

W warunkach Polski największe znaczenie ma ryzyko zawleczenia z materiałem roślinnym lub importowanymi produktami oraz możliwość rozwoju w uprawach pod osłonami. Trwałe przezimowanie w gruncie zależałoby od przebiegu zimy i lokalnych warunków.

Nie należy rozpoczynać leczenia wyłącznie na podstawie chlorozy lub zwijania liści, ponieważ podobne objawy powodują niedobory, susza, fitotoksyczność, wirusy i inne szkodniki. Sprawdź spody młodych liści pod lupą, użyj żółtych tablic lepowych i zabezpiecz podejrzany materiał do identyfikacji.

Po potwierdzeniu lub uzasadnionym podejrzeniu agrofaga kwarantannowego postępuj zgodnie z instrukcjami PIORiN. W uprawie towarowej działania mogą obejmować izolację partii, ograniczenie przemieszczania roślin, usunięcie i zniszczenie porażonego materiału oraz urzędowe środki fitosanitarne.

Jeżeli właściwe służby dopuszczą ochronę chemiczną, zabieg powinien być częścią IPM, wykonany po monitoringu i skierowany także na spody liści. Rotuj mechanizmy działania, aby ograniczać odporność, i nie opryskuj roślin kwitnących bez oceny ryzyka dla zapylaczy.

Metody biologiczne i niechemiczne należy traktować jako element monitorowanego programu integrowanej ochrony, a nie jako gwarantowane rozwiązanie po pojawieniu się agrofaga kwarantannowego.

• Stosować siatki ochronne i szczelne osłony w uprawach pod osłonami, szczególnie podczas przyjmowania nowych roślin.
• Chronić organizmy pożyteczne, w tym złotooki, biedronki i inne drapieżne owady, unikając szerokiego działania insektycydów.
• Można rozważyć biologiczne środki ochrony roślin dopuszczone w Polsce do danej uprawy i zastosowania, zawsze zgodnie z aktualną etykietą.
• Usuwać silnie zasiedlone rośliny jednoroczne i bezpiecznie je niszczyć, nie kompostując ich ani nie przenosząc w inne miejsce.
• Nie wprowadzać roślin z niepewnego źródła i nie rozmnażać materiału pochodzącego z podejrzanej partii.

W przypadku podejrzenia tego agrofaga pierwszeństwo ma powiadomienie PIORiN i diagnostyka, a nie samodzielne uwalnianie organizmów lub intensywne opryski.

W Polsce najważniejsze są zapobieganie zawleczeniu, monitoring i szybkie zgłoszenie podejrzenia:

• kupuj sadzonki i materiał rozmnożeniowy wyłącznie z wiarygodnych źródeł oraz kontroluj młode przyrosty i spody liści;
• przy uprawach pod osłonami stosuj żółte tablice lepowe przy wierzchołkach roślin i na obrzeżach, zapisując daty kontroli oraz liczbę odłowionych owadów;
• regularnie przeglądaj ziemniaki, pomidory, paprykę i oberżynę, zwłaszcza w okresie intensywnego wzrostu i przy otwieraniu szklarni;
• usuwaj samosiewy ziemniaka oraz ograniczaj dzikie psiankowate w bezpośrednim sąsiedztwie upraw, nie niszcząc bez potrzeby siedlisk organizmów pożytecznych;
• utrzymuj higienę narzędzi, stołów i szklarni oraz nie przenoś podejrzanych roślin między obiektami;
• po zbiorach likwiduj resztki roślin i nie pozostawiaj ciągłej zielonej pokrywy żywicielskiej;
• przy podejrzeniu obecności nie przewoź roślin, owoców, bulw ani odciętych pędów i skontaktuj się z właściwą jednostką PIORiN.

• B. cockerelli jest zaliczany do agrofagów kwarantannowych, których nie stwierdzono dotąd na terytorium Unii Europejskiej według dostępnych informacji fitosanitarnych.
• Dorosłe osobniki mogą być obecne na wielu roślinach przypadkowych, ale sama ich obecność nie dowodzi, że roślina umożliwia rozwój populacji.
• Najbardziej wiarygodnymi roślinami żywicielskimi są ziemniak, pomidor, papryka, oberżyna i tytoń; znaczenie mają również niektóre dzikie psiankowate oraz wybrane rośliny z rodziny powojowatych.
• Szkodnik może powodować bezpośrednie objawy określane jako psyllid yellows, nawet gdy nie doszło do przeniesienia bakterii.
• Wczesne wykrycie jest trudne, ponieważ jaja i nimfy są bardzo małe oraz ukrywają się na spodniej stronie liści.