Czarna pleśń – Aspergillus niger

Czarna pleśń związana z Aspergillus niger rozwija się przede wszystkim na zranionych, dojrzewających lub osłabionych tkankach. Najczęściej kojarzy się z czarnym nalotem między łuskami cebuli i czosnku, ale może uczestniczyć także w gniciu winogron i fig, nekrozach winorośli, porażeniu kolb kukurydzy oraz zgniliźnie szyjki korzeniowej orzeszków ziemnych. Sam wygląd nie zawsze pozwala odróżnić A. niger od pokrewnych gatunków.

Czarna pleśń pojawia się, gdy unoszone w powietrzu zarodniki kiełkują na tkankach zranionych, starzejących się, pękniętych lub osłabionych. Szczególnie typowy jest czarny, pylący nalot pod suchymi łuskami cebuli i czosnku, często w okolicy szyjki, piętki lub ran po zbiorze.

Grzyb może również zasiedlać uszkodzone winogrona i figi, powodować zgnilizny ziarniaków kukurydzy oraz zgniliznę szyjki korzeniowej orzeszków ziemnych. W przypadku winorośli opisywano także nekrozy i raki pędów. W warunkach Polski zagrożenie dla cebuli i czosnku wiąże się przede wszystkim z ciepłym, wilgotnym przechowywaniem oraz wnoszeniem poranionego materiału do przechowalni.

Rozpoznanie wizualne jest orientacyjne. Przy powtarzających się stratach, produkcji towarowej, objawach nietypowych lub podejrzeniu zagrożenia jakości żywności warto zlecić identyfikację laboratoryjną.

• Cebula i czosnek: czarny, sypki nalot między zewnętrznymi łuskami, zwykle przy szyjce, piętce, barkach lub miejscach zranienia; łuski mogą brunatnieć, nasiąkać wodą i mięknąć.
• Winogrona: mięknące, pękające i wyciekające jagody, brunatna zgnilizna oraz czarne zarodnikowanie; porażone owoce mogą zapadać się i przyciągać muszki owocówki.
• Winorośl: zagłębione lub lekko nabrzmiałe raki przy węzłach, ranach po cięciu i pęknięciach; pod korą drewno jest brunatne lub zamierające.
• Figi: zgnilizna powierzchniowa albo wewnętrzna; wnętrze może zostać wypełnione ciemnym, pylącym materiałem zarodnikowym.
• Kukurydza: porażenie ziarniaków lub fragmentów kolby, częściej po suszy, wysokiej temperaturze albo uszkodzeniach przez owady.
• Orzeszki ziemne: więdnięcie siewek, zgnilizna szyjki korzeniowej i czarne zarodnikowanie przy powierzchni gleby.

Głównym źródłem są powietrzne zarodniki pochodzące z gleby, resztek roślinnych, przechowalni i porażonych organów. Rozprzestrzenianiu sprzyjają brudne skrzynki, narzędzia, sprzęt zbiorczy, podłoże oraz zakażony materiał nasadzeniowy.

Zarodniki łatwo wnikają przez rany po zbiorze, ogławianiu, kopaniu, cięciu i transporcie, a także przez pęknięcia, żerowanie owadów, grad lub otarcia. W przechowalni ciepło, wilgoć, kondensacja i brak ruchu powietrza przyspieszają kolonizację. W polu podatność zwiększają susza, upał, niedobory lub niezrównoważone nawożenie oraz uszkodzenia tkanek.

Grzyb przetrwa w resztkach roślinnych, glebie, zmumifikowanych owocach, odpadach przechowalniczych i zabrudzonym sprzęcie jako grzybnia oraz liczne, ciemne zarodniki konidialne. Zarodniki łatwo przemieszczają się z powietrzem i osiadają na powierzchni roślin.

Zwykle pozostają nieaktywne, dopóki nie wystąpi odpowiednia wilgotność oraz rana lub osłabienie tkanki. Po wykiełkowaniu strzępki wrastają w tkankę, powodują rozkład lub nekrozę, a następnie tworzą nowe czarne skupienia zarodników. W cebuli i czosnku zakażenie może ujawnić się dopiero podczas ciepłego, wilgotnego przechowywania.

Silnie zainfekowane tkanki, cebule, czosnek i owoce są zasadniczo nie do wyleczenia. W przechowalni natychmiast sortuj partie, usuwaj sztuki miękkie, cieknące lub intensywnie pylące i popraw wentylację. Nie przeznaczaj mocno spleśniałego materiału na żywność ani na kompost używany przy uprawach jadalnych.

Na winorośli wycinaj zamierające lub rakowaciejące fragmenty z zapasem zdrowego drewna, najlepiej podczas suchej pogody, a odpady usuwaj z plantacji. W przypadku podejrzenia choroby w materiale do sadzenia lub powtarzających się strat pobierz reprezentatywną próbkę do laboratorium diagnostycznego.

W Polsce zabiegi fungicydowe mogą być rozważane tylko wtedy, gdy aktualna etykieta produktu obejmuje daną uprawę, problem i termin stosowania. Zabieg nalistny zwykle nie cofnie zgnilizny już rozwiniętej w cebuli, owocu, ziarnie ani drewnie.

Najskuteczniejsza ochrona niechemiczna polega na ograniczaniu ran i stresu oraz na utrzymaniu higieny. Używaj zdrowego materiału rozmnożeniowego, delikatnie zbieraj i sortuj plon, usuwaj cebule, czosnek, owoce i kolby z widoczną zgnilizną, a odpady wynoś poza miejsce przechowywania.

• Po zbiorze dokładnie dosuszaj cebulę i czosnek, lecz nie przegrzewaj materiału; przechowuj je w chłodnym, suchym i dobrze wentylowanym miejscu.
• Myj i dezynfekuj skrzynki, stoły, narzędzia oraz powierzchnie mające kontakt z plonem, używając preparatów dopuszczonych do danego zastosowania.
• W sadach i winnicach ograniczaj pękanie owoców, uszkodzenia przez owady i ptaki oraz pozostawianie mumii na roślinach.
• W uprawach polowych utrzymuj równomierne zaopatrzenie w wodę, unikaj długotrwałego przesuszenia i stosuj płodozmian, gdy problem dotyczy szyjek korzeniowych.

Biologiczne preparaty antagonistyczne mogą być używane wyłącznie wtedy, gdy są zarejestrowane w Polsce dla konkretnej uprawy i zastosowania. Nie zastępują higieny ani selekcji porażonego plonu.

• Stosuj zdrowe nasiona, rozsady, ząbki, cebule i inne materiały pochodzące z wiarygodnego źródła.
• Minimalizuj uszkodzenia podczas zbioru, kopania, obcinania szczypioru, cięcia, pakowania i transportu.
• Cebulę i czosnek dokładnie dosusz przed złożeniem do przechowalni; odrzucaj sztuki miękkie, skaleczone i podejrzane.
• Zapewnij przewiew, ogranicz kondensację i regularnie kontroluj partie w okresie jesienno-zimowym. W polskich warunkach szczególnie ważne jest niedopuszczenie do przechowywania wilgotnych, niedosuszonych cebul.
• Winogrona i figi zbieraj w odpowiednim terminie, szybko schładzaj lub przetwarzaj, a owoce popękane, przejrzałe i uszkodzone przez ptaki lub owady usuwaj.
• Winorośl przycinaj w suchą pogodę, wykonuj czyste cięcia i usuwaj podejrzane fragmenty drewna poniżej widocznych zmian; narzędzia dezynfekuj między roślinami.
• W kukurydzy i innych uprawach ograniczaj stres suszy oraz uszkodzenia przez szkodniki, a resztki silnie porażonych roślin usuwaj zgodnie z zasadami higieny gospodarstwa.

• Czarny nalot nie jest jednoznacznym dowodem, że sprawcą jest wyłącznie Aspergillus niger; podobny wygląd mogą powodować pokrewne gatunki, między innymi A. carbonarius.
• Na cebuli i czosnku problem często staje się widoczny po zbiorze, mimo że zarodniki mogły dostać się do ran wcześniej.
• W przypadku winogron i fig gatunki z rodzaju Aspergillus mogą mieć znaczenie nie tylko fitopatologiczne, lecz także jakościowe i bezpieczeństwa żywności, dlatego silnie porażone owoce należy odrzucać.
• Nie należy mylić czarnej pleśni z zielonymi gatunkami Aspergillus związanymi z innymi problemami, w tym z częścią zagadnień mykotoksynowych.