Liściozwój ziemniaka

Liściozwój ziemniaka to choroba wirusowa wywoływana przez Potato leafroll virus (PLRV), szczególnie groźna w produkcji sadzeniaków. Rośliny stają się wyprostowane, karłowacieją, a liście sztywnieją i zwijają się ku górze. Wirus przenoszą głównie porażone bulwy oraz mszyce, dlatego podstawą ochrony jest zdrowy materiał sadzeniakowy, usuwanie źródeł infekcji i monitoring wektorów.

Liściozwój ziemniaka jest jedną z ważnych chorób wirusowych ziemniaka w Polsce i na świecie. Znaczenie gospodarcze zależy od odmiany, izolatu wirusa, wieku rośliny oraz terminu zakażenia. Najsilniejsze objawy zwykle rozwijają się u roślin wyrosłych z porażonych bulw sadzeniakowych; infekcje przeniesione przez mszyce w bieżącym sezonie mogą być łagodniejsze lub długo pozostawać niewidoczne.

Objawy liściozwoju mogą przypominać stres wodny, niektóre zaburzenia fizjologiczne, uszkodzenia korzeni oraz inne wirusy ziemniaka. W plantacjach nasiennych i przy niepewnej diagnozie wskazane jest potwierdzenie laboratoryjne metodą ELISA lub RT-PCR.

Objawy zależą od źródła infekcji.

• Zakażenie z bulwy sadzeniakowej: rośliny są wyprostowane, sztywne, często niższe i jaśniejsze. Dolne, starsze liście zwijają brzegi ku górze, stają się grube, kruche, skórzaste i mogą przedwcześnie żółknąć lub zamierać.
• Zakażenie przez mszyce w sezonie: pierwsze objawy częściej pojawiają się na młodych, górnych liściach. Liście są blade, pionowo ustawione i zawijają się ku górze; brzegi mogą przybierać odcień czerwonawy lub purpurowawy.
• Silnie porażone liście mogą wydawać suchy, szeleszczący odgłos przy potrząsaniu. Późne infekcje bywają bezobjawowe na roślinach.
• U podatnych odmian w bulwach rozwija się wewnętrzna nekroza siatkowa: brunatne, siatkowate przebarwienia wiązek przewodzących, często silniejsze przy piętce. Zewnętrzny wygląd bulwy może pozostać prawidłowy.

Sprawcą jest Potato leafroll virus, wirus namnażający się i przemieszczający głównie w łyku. Najważniejsze drogi szerzenia to:

• sadzenie zakażonych bulw, które daje początek chorej roślinie i ognisku infekcji;
• mszyce, przede wszystkim mszyca brzoskwiniowa (Myzus persicae), a także mszyca ziemniaczana (Macrosiphum euphorbiae) i inne gatunki;
• przenoszenie wirusa z samosiewów, roślin pozostawionych po zbiorze i pryzm odpadowych bulw;
• naloty uskrzydlonych mszyc z zakażonych roślin znajdujących się w sąsiedztwie.

Mszyca nabywa wirusa podczas żerowania w łyku, a następnie może przekazywać go kolejnym roślinom. PLRV nie przenosi się zwykle przez nasiona prawdziwe ani przez rutynowe zabiegi mechaniczne.

Wirus przeżywa między sezonami przede wszystkim w porażonych bulwach oraz żywych samosiewach ziemniaka. Wiosną zakażone rośliny stają się źródłem wirusa dla mszyc. Mszyca pobiera PLRV podczas żerowania w łyku; po okresie utajenia wirus dociera do gruczołów ślinowych i może być przekazywany przez całe życie owada.

Formy uskrzydlone przenoszą wirus na większe odległości, a bezskrzydłe odpowiadają głównie za lokalne szerzenie się w łanie. Wirus przemieszcza się w roślinie wraz z tkankami łyka, a bulwy potomne porażonych roślin mogą zakażać kolejne plantacje.

Nie ma leczenia, które usuwa PLRV z zakażonej rośliny. Po stwierdzeniu podejrzanych objawów:

1. oznacz roślinę i porównaj objawy z innymi możliwymi przyczynami, takimi jak PVY, stres wodny, uszkodzenia korzeni lub zaburzenia fizjologiczne;
2. w plantacji nasiennej lub przy niepewnej diagnozie zleć badanie laboratoryjne;
3. wyraźnie chore rośliny usuń możliwie wcześnie wraz z bulwami i nie przeznaczaj ich do sadzenia;
4. monitoruj mszyce i ograniczaj ich populację zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin oraz aktualną etykietą dopuszczonego środka;
5. po zbiorze nie pozostawiaj samosiewów ani pryzm odpadów, ponieważ mogą utrzymywać wirus do następnego sezonu.

Opryski przeciwko mszycom mogą ograniczyć wtórne szerzenie się choroby, lecz nie cofają infekcji i nie zawsze zapobiegają zakażeniu po nalocie uskrzydlonych wektorów.

W uprawie ekologicznej i przydomowej nie ma biologicznego preparatu, który wyleczy zakażoną roślinę. Najskuteczniejsze działania profilaktyczne to:

• sadzenie wyłącznie zdrowych, kwalifikowanych sadzeniaków z wiarygodnego źródła;
• usuwanie porażonych roślin wraz z bulwami oraz niedopuszczanie do wykorzystywania ich jako materiału sadzeniakowego;
• likwidacja samosiewów ziemniaka i pryzm odpadów po zbiorze;
• ochrona i wspieranie organizmów pożytecznych ograniczających mszyce, takich jak biedronki, larwy złotooków i bzygowatych;
• regularne przeglądanie roślin i brzegów plantacji pod kątem mszyc oraz źródeł infekcji.

Biologiczne ograniczanie mszyc może zmniejszyć ich liczebność, ale nie zapewnia pełnej ochrony przed zawleczeniem wirusa przez pojedyncze nalatujące osobniki.

Podstawą ochrony jest niedopuszczenie do wniesienia wirusa na plantację i ograniczenie jego źródeł.

• Używaj wyłącznie kwalifikowanych, zdrowotnych sadzeniaków; nie sadź bulw pochodzących z roślin z objawami liściozwoju.
• Wybieraj odmiany o mniejszej podatności lub tolerancji dostępne dla polskich warunków, pamiętając, że reakcja odmianowa i ryzyko nekrozy siatkowej mogą się różnić.
• Usuwaj samosiewy ziemniaka, rośliny wyraźnie chore oraz pryzmy odpadów przed wschodami właściwej plantacji. Porażone rośliny wynoś i utylizuj, nie pozostawiaj ich na międzyrzędziach.
• Ograniczaj chwasty i dzikie psiankowate w pobliżu plantacji, jeżeli mogą utrzymywać wirus lub jego wektory.
• W plantacjach nasiennych prowadź częste lustracje, szczególnie od maja do sierpnia, oraz korzystaj z lokalnych komunikatów o nalotach mszyc.
• Oddzielaj plantacje nasienne od przydomowych upraw i miejsc składowania odpadów ziemniaczanych, gdy jest to możliwe.

• PLRV należy do rodzaju Polerovirus i rodziny Solemoviridae; starsze opracowania mogą klasyfikować go w nieaktualnie używanej rodzinie Luteoviridae.
• Wirus nie jest zwykle przenoszony przez zwykły kontakt mechaniczny, cięcie ani narzędzia tak łatwo jak wirusy mechanicznie transmisyjne.
• Najważniejszym gospodarzem gospodarczym jest ziemniak (Solanum tuberosum), choć opisano również zakażenia innych roślin, zwłaszcza z rodziny psiankowatych.
• W Polsce PLRV jest uwzględniany w ocenie zdrowotności materiału sadzeniakowego; do badań diagnostycznych wykorzystuje się m.in. testy ELISA i RT-PCR.