Tutkarz bachusek

Tutkarz bachusek (Rhynchites bacchus) jest niewielkim, metalicznie purpurowoczerwonym chrząszczem spotykanym na drzewach owocowych z rodziny różowatych. Dorosłe osobniki uszkadzają pąki, kwiaty, liście i zawiązki, a samice nakłuwają młode owoce i podcinają ich szypułki. Rozwijające się w owocach larwy powodują przedwczesne opadanie, deformacje i wtórne gnicie.

Tutkarz bachusek (Rhynchites bacchus) jest niewielkim chrząszczem o zwykle purpurowoczerwonym, metalicznym połysku i wyraźnym ryjku. Dorosłe osobniki pojawiają się wiosną na drzewach owocowych, gdzie wygryzają lub nakłuwają pąki, kwiaty, młode liście i zawiązki owoców.

Samica wycina zagłębienie w młodym owocu, składa w nim jajo, a często dodatkowo częściowo uszkadza szypułkę. Larwa żeruje wewnątrz owocu. Gatunek jest dokumentowany przede wszystkim na roślinach z rodzajów Malus, Pyrus i Prunus; zakres żywicieli może różnić się zależnie od regionu. Sam wygląd chrząszcza lub pojedyncza rana nie wystarcza do pewnego oznaczenia.

Na pąkach, kwiatach i liściach widoczne są drobne nakłucia, wygryzienia, płytkie dołki lub nieregularne blizny. Na młodych owocach pojawiają się punktowe otwory po żerowaniu i składaniu jaj, czasem otoczone korkowaciejącą obwódką.

• częściowo podcięte szypułki i przedwczesne opadanie zawiązków,
• płaskie korytarze larwalne w miąższu, niekiedy dochodzące do gniazda nasiennego lub pestki,
• zniekształcenie, kurczenie się, brązowienie i gnicie uszkodzonych owoców,
• pozostawanie na drzewie lub pod nim brązowych, zmumifikowanych owoców.

Podobne objawy mogą powodować inne gatunki tutkarzy, owocówki i ryjkowce, dlatego warto zachować okaz do identyfikacji lub wykonać wyraźne zdjęcia.

Szkody powstają wskutek żerowania dorosłych chrząszczy oraz składania jaj w młodych owocach. Samica może częściowo podciąć szypułkę, ograniczając dopływ asymilatów i sprzyjając opadaniu owocu. Larwy są chronione wewnątrz owoców, gdzie wyjadają miąższ i mogą uszkadzać okolice nasion lub pestki.

Rozprzestrzenianie lokalne odbywa się przez nalot dorosłych z sąsiednich sadów, zadrzewień i dzikich roślin różowatych. Na większe odległości szkodnik może być przenoszony z porażonym materiałem szkółkarskim, owocami, opadłymi zawiązkami lub resztkami roślinnymi.

W dostępnych opracowaniach opisuje się zwykle jedno pokolenie rocznie, ale u części populacji rozwój może trwać dwa lata. Dorosłe chrząszcze zimują w szczelinach kory, pod opadłymi liśćmi, w glebie lub innych osłoniętych miejscach. Wiosną wychodzą w okresie ruszania wegetacji i najpierw żerują na pąkach, a następnie na liściach, kwiatach i zawiązkach.

Po kwitnieniu, zwykle w okresie wczesnego wzrostu owoców, samica wygryza komorę na jajo i może naciąć szypułkę. Jaja wylęgają się po kilku dniach. Larwy żerują wewnątrz owocu, który często przedwcześnie opada. Po opuszczeniu owocu larwa przechodzi do gleby lub innego osłoniętego miejsca, gdzie tworzy komorę i przepoczwarcza się; w zależności od warunków część rozwoju może zostać odroczona do następnego sezonu.

Postępowanie rozpocznij od potwierdzenia gatunku i oceny liczebności. Przy pojedynczych chrząszczach skuteczne może być ręczne zbieranie lub strząsanie z gałęzi. Porażone i przedwcześnie opadłe owoce należy systematycznie usuwać, ponieważ mogą zawierać larwy.

Jeżeli monitoring wykaże realne zagrożenie plonu, decyzję o zabiegu chemicznym podejmuje się przed złożeniem jaj, gdy dorosłe chrząszcze przebywają na powierzchni roślin. Zabiegi wykonywane po wejściu larw do owoców są zwykle znacznie mniej skuteczne. Nie stosuj oprysków podczas oblotu pszczół ani bez sprawdzenia wymagań dotyczących ochrony zapylaczy, okresu karencji i liczby zabiegów.

Przy małej plantacji połącz monitoring, higienę sadu, ręczne usuwanie chrząszczy i owoców oraz poprawę przewiewności korony. Silne uszkodzenia mogą wymagać konsultacji z doradcą, zwłaszcza gdy nie można wykluczyć innego gatunku tutkarza.

Przy niewielkiej liczebności najskuteczniejsze jest ręczne strząsanie dorosłych chrząszczy z gałęzi na jasną płachtę i ich usuwanie. Lustrację warto prowadzić od pękania pąków do wczesnego wzrostu owoców, szczególnie w ciepłe, bezwietrzne dni.

• regularnie zbieraj i usuwaj opadłe, gnijące oraz zmumifikowane owoce,
• nie wrzucaj podejrzanych owoców do zimnego kompostu przydomowego,
• kontroluj korę, podstawę pnia i powierzchnię gleby pod kątem kryjówek zimowych,
• utrzymuj przewiewną koronę i wykonuj przerzedzanie zawiązków zgodnie z potrzebami gatunku, aby ograniczyć wtórne gnicie,
• zachęcaj do obecności pożytecznych organizmów, unikając niepotrzebnych, szerokospektralnych zabiegów w czasie kwitnienia.

Rozpocznij lustrację wiosną, od pękania pąków, i kontynuuj ją przez kwitnienie oraz zawiązywanie owoców. Delikatnie strząsaj gałęzie nad białą płachtą i zapisuj liczbę dorosłych chrząszczy, a na owocach szukaj świeżych nakłuć, blizn i śladów podcinania szypułek.

• kupuj zdrowy materiał szkółkarski z pewnego źródła i oglądaj go przed posadzeniem,
• usuwaj opadłe owoce możliwie szybko,
• nie pozostawiaj na drzewach zaschniętych ani zmumifikowanych owoców,
• utrzymuj umiarkowanie przewiewną koronę przez prawidłowe cięcie,
• ograniczaj przemieszczanie podejrzanych owoców i gałęzi między sadami,
• w razie nietypowego, licznego pojawu zabezpiecz okaz i skonsultuj oznaczenie z doradcą sadowniczym lub laboratorium entomologicznym.

• Polska nazwa „tutkarz bachusek” odnosi się do gatunku Rhynchites bacchus, choć nazwy zwyczajowe tutkarzy bywają w praktyce używane niejednolicie.
• Larwa żeruje w owocu, a nie w zwiniętej „tutce” z liścia — cecha odróżniająca ten gatunek od części blisko spokrewnionych tutkarzy.
• Uszkodzenia po nakłuciach ułatwiają wnikanie organizmów powodujących wtórne zgnilizny owoców, zwłaszcza podczas wilgotnej pogody.
• W polskich sadach rozpoznanie powinno uwzględniać także inne gatunki tutkarzy, ponieważ ich terminy pojawu i objawy mogą się nakładać.