Wirus mozaiki pepino (PepMV)

Wirus mozaiki pepino (PepMV) jest łatwo przenoszoną chorobą wirusową, szczególnie ważną w uprawie pomidora pod osłonami. Objawy obejmują mozaikę, pęcherzykowatość i deformacje liści, zahamowanie wzrostu oraz marmurkowatość i nierównomierne dojrzewanie owoców. Ich nasilenie zależy od szczepu, odmiany i warunków, dlatego wiarygodne rozpoznanie wymaga diagnostyki laboratoryjnej.

Wirus mozaiki pepino jest jedną z ważniejszych chorób wirusowych pomidora, zwłaszcza w intensywnych uprawach szklarniowych. W Polsce opisywano jego częste występowanie w uprawach pomidora pod osłonami, a w populacji krajowej dominowały izolaty z grupy CH2, choć wykrywano także inne genotypy.

Objawy mogą być bardzo łagodne lub nie występować wcale. Obraz choroby nakłada się na symptomy wirusa mozaiki pomidora, wirusa mozaiki tytoniu, ToBRFV, zaburzeń odżywiania i stresu środowiskowego. Sam wygląd rośliny nie wystarcza do pewnej identyfikacji; przy podejrzeniu ogniska należy przekazać reprezentatywne liście i owoce do laboratorium diagnostycznego.

Na liściach pojawiają się jasno- i ciemnozielona mozaika, żółte lub białawe plamki, chloroza międzyżyłkowa, pęcherzykowatość oraz miejscami nekrozy. Młode liście mogą być zwężone, poskręcane i zniekształcone, tworząc obraz „główki pokrzywy” (nettlehead). Rośliny bywają karłowe i mają nierównomierny wzrost.

Największe straty jakościowe dotyczą owoców: występują marmurkowatość, plamiste lub opóźnione wybarwianie, tak zwane „płomieniste” przebarwienia, odbarwienia, deformacje i pękanie. Objawy mogą występować tylko w części roślin lub na określonych gronach. W chłodnych okresach i przy małej ilości światła bywają wyraźniejsze; ich zanik na starszych liściach nie oznacza ustąpienia infekcji.

PepMV przenosi się przede wszystkim z sokiem zakażonych roślin. Do transmisji dochodzi podczas produkcji rozsady, szczepienia, sadzenia, podwiązywania, ogławiania, usuwania pędów bocznych, zbioru i sortowania. Wirus mogą przenosić ręce, rękawice, ubranie, noże, sekatory, wózki, skrzynki, tace, stoły i inne powierzchnie.

Źródłem zawleczenia bywają zakażone sadzonki, materiał szczepiony i zanieczyszczone nasiona. Nasiona mogą mieć wirusa na powierzchni okrywy, nawet jeśli skuteczne zakażenie zarodka nie jest typową drogą. Inokulum podtrzymują także resztki roślinne, samosiewy pomidora i niektóre zakażone rośliny psiankowate. Udział owadów zapylających lub pyłku może zależeć od systemu produkcji, ale nie zastępuje znaczenia kontaktu mechanicznego.

Wirus wnika do ran lub naturalnych otworów, gdy zakażony sok zetknie się z podatną rośliną. Następnie namnaża się w żywych komórkach, przemieszcza lokalnie i rozprzestrzenia systemicznie. Nowo zakażone rośliny mogą początkowo wyglądać zdrowo, a symptomy pojawiają się dopiero na rozwijających się liściach lub owocach.

Między cyklami produkcyjnymi inokulum może przetrwać w zakażonych roślinach, resztkach, samosiewach pomidora i zanieczyszczonych narzędziach, konstrukcjach oraz wyposażeniu. Dalekie zawleczenie wiąże się głównie z zakażonym materiałem rozmnożeniowym; wirus może również zanieczyszczać powierzchnię nasion pomidora. W niektórych systemach wskazywano udział trzmieli, lecz praktycznie najważniejsza pozostaje transmisja mechaniczna.

Brak kuracji eliminującej wirusa z zakażonego pomidora. Po potwierdzeniu infekcji należy ograniczyć przemieszczanie ludzi i sprzętu, oznaczyć ognisko oraz usuwać rośliny i resztki w sposób zapobiegający kontaktowi z pozostałą uprawą. Nie przenosić doniczek, skrzynek ani narzędzi z podejrzanej strefy do zdrowej.

Przed podjęciem decyzji o likwidacji dużej części plantacji wskazana jest diagnostyka RT-PCR lub inny test wykonany przez kompetentne laboratorium, ponieważ podobne objawy wywołują także inne wirusy, niedobory i stres. Po zbiorze należy usunąć materiał roślinny, umyć oraz zdezynfekować wyposażenie i konstrukcje, a w kolejnym cyklu użyć zdrowej rozsady oraz rygorystycznego reżimu higienicznego.

Nie istnieje ekologiczny preparat, który usuwa PepMV z zakażonej rośliny. Najskuteczniejsze działania mają charakter higieniczny i organizacyjny:

• używać zdrowej rozsady i kwalifikowanych, przebadanych partii nasion; nie pobierać nasion z podejrzanych roślin;
• pracować od roślin młodych i zdrowych do starszych lub podejrzanych, z osobnymi rękawicami i odzieżą;
• regularnie myć i dezynfekować ręce, noże, sekatory, wózki, stoły, skrzynki, tace i powierzchnie szklarni zgodnie z procedurą skuteczną wobec wirusów;
• podejrzane rośliny usuwać ostrożnie, bez otrząsania, natychmiast zamykać w workach i wynosić z obiektu; nie kompostować zakażonych resztek;
• usuwać samosiewy pomidora oraz chwasty psiankowate w szklarni i jej bezpośrednim otoczeniu;
• w uprawach profesjonalnych rozważyć wyłącznie legalnie dostępne, zarejestrowane rozwiązania biologiczne, takie jak preparaty do ochrony krzyżowej, po ocenie ich dopuszczenia, odmiany i zaleceń producenta.

Najważniejsza jest profilaktyka, ponieważ zakażonej rośliny nie można wyleczyć. Materiał do sadzenia należy kupować od wiarygodnych dostawców, a partie nasion i rozsady powinny pochodzić z programów higieny oraz, gdy jest to możliwe, badań laboratoryjnych. Nowe partie warto odizolować i obserwować przed wprowadzeniem do głównej szklarni.

• Wyznaczyć kierunek pracy od strefy czystej do podejrzanej i ograniczyć zbędne przechodzenie między kwaterami.
• Dezynfekować narzędzia często, nie tylko po zakończeniu dnia; stosować stężenia i czasy kontaktu zgodne z zatwierdzoną procedurą.
• Nie dotykać zdrowych roślin po pracy z podejrzanymi bez zmiany rękawic i odzieży.
• Usuwać rośliny z objawami oraz wszystkie resztki po zakończeniu cyklu; dokładnie oczyścić i zdezynfekować szklarnię.
• W razie podejrzenia pobrać próbki przed masowym usuwaniem roślin i skonsultować dalsze postępowanie z laboratorium lub doradcą ochrony roślin.

• PepMV opisano pierwotnie na pepino (Solanum muricatum) w Peru, lecz obecnie największe znaczenie gospodarcze ma w uprawie pomidora.
• W Polsce stwierdzano przewagę izolatów z grupy CH2, ale różne izolaty mogą powodować odmienne, od łagodnych do nekrotycznych, obrazy choroby.
• Owoc może mieć silne objawy jakościowe nawet wtedy, gdy liście wykazują niewielką mozaikę albo pozostają bezobjawowe.
• Wirus można wykrywać w wielu częściach rośliny, także zanim symptomy staną się wyraźne.