Muszka plamoskrzydła

Muszka plamoskrzydła (Drosophila suzukii) jest inwazyjną muchówką atakującą dojrzewające owoce o delikatnej skórce, zwłaszcza maliny, truskawki, borówki i wiśnie. Samica może nakłuć owoc, który z zewnątrz wygląda zdrowo, i złożyć jaja pod skórką. Żerowanie larw prowadzi do mięknięcia, wycieku soku, kwaśnego zapachu i szybkiego rozwoju wtórnej zgnilizny.

Muszka plamoskrzydła jest szkodnikiem owoców miękkich i pestkowych. Dorosłe osobniki przypominają pospolite muszki owocowe, lecz samiec ma charakterystyczne ciemne plamki przy końcach skrzydeł. Samica nie ma tych plamek, ale wyróżnia się dużym, ząbkowanym pokładełkiem, którym nakłuwa skórkę dojrzewających owoców.

W odróżnieniu od wielu pospolitych drozofil, gatunek ten może zasiedlać owoce jeszcze niefermentujące i nieuszkodzone. Pewne rozpoznanie samic oraz odróżnienie ich od innych małych muchówek może wymagać lupy, mikroskopu lub konsultacji z laboratorium diagnostycznym.

Gatunek został odnotowany w Polsce, a jego znaczenie może różnić się regionalnie i sezonowo. Ryzyko wzrasta od początku dojrzewania owoców, szczególnie przy ciepłej, wilgotnej pogodzie i opóźnionym zbiorze.

Pierwsze oznaki pojawiają się zwykle na owocach, nie na liściach ani pędach.

• drobne nakłucia, blizny lub zapadnięcia skórki na dojrzewających owocach;
• mięknięcie, wodnistość, wyciek soku i zapadanie się malin, truskawek, borówek lub wiśni;
• białe, beznogie larwy widoczne po rozcięciu owocu;
• kwaśny, fermentacyjny zapach oraz szybki rozwój wtórnego rozkładu;
• wtórne zasiedlenie przez inne drozofile, drożdże i mikroorganizmy powodujące zgniliznę;
• gwałtowne pogorszenie jakości podczas przechowywania lub transportu, mimo pozornie zdrowego wyglądu w chwili zbioru.

Rozprzestrzenianie rozpoczyna się od nalotu dorosłych samic na dojrzewające owoce. Populacja szybko rośnie, gdy na roślinach lub pod nimi pozostają owoce dojrzałe, przejrzałe, uszkodzone albo odrzucone podczas zbioru. Wilgotne, zacienione wnętrze gęstej plantacji sprzyja przeżyciu dorosłych osobników.

Źródłem nalotu mogą być także dzikie i niepielęgnowane rośliny owocujące na obrzeżach plantacji, w zaroślach lub przy ciekach wodnych. Larwy i poczwarki rozwijają się w porażonych owocach, a dorosłe muchówki przemieszczają się lokalnie. Na większe odległości szkodnik może być przenoszony z porażonymi owocami lub materiałem roślinnym.

Samice składają jaja pod skórką owocu, zwykle gdy zaczyna on zmieniać barwę i mięknąć. Po wylęgu larwy żerują w miąższu i przechodzą trzy stadia larwalne. Przepoczwarczenie może nastąpić wewnątrz owocu albo po jego opadnięciu, w glebie i resztkach roślinnych.

Rozwój zależy od temperatury. W sprzyjających warunkach jedno pokolenie może zamknąć się mniej więcej w 1–2 tygodniach, dlatego w sezonie powstaje kilka nakładających się pokoleń. Aktywność zwykle wzrasta od początku lata do późnego lata i jesieni, lecz termin zależy od regionu, pogody i gatunku uprawy. Dorosłe osobniki mogą przetrwać łagodną zimę lub ponownie zasiedlić plantację z otoczenia.

Przed podjęciem zabiegów potwierdzić obecność szkodnika w pułapkach lub owocach. Podejrzane owoce można rozciąć i poszukać larw; pomocny bywa także test flotacyjny w wodzie z solą, wykonywany zgodnie z zaleceniami diagnostycznymi.

Owoce z larwami należy szybko usuwać i szczelnie zagospodarować, ponieważ preparaty stosowane powierzchniowo nie zapewniają pewnego zwalczenia larw chronionych wewnątrz owocu. W uprawach towarowych decyzję o ewentualnej ochronie chemicznej podejmuje się na podstawie monitoringu, presji szkodnika, gatunku i odmiany oraz aktualnych polskich zaleceń dla danej uprawy. Zabiegi trzeba łączyć z częstym zbiorem, sanitacją i ochroną fizyczną. Należy chronić zapylacze, przestrzegać okresu karencji i wszystkich ograniczeń z etykiety.

W ogrodach przydomowych podstawą jest połączenie barier fizycznych i higieny uprawy:

• założyć przed dojrzewaniem drobną siatkę przeciw owadom, dokładnie zabezpieczając brzegi i szwy; po zapyleniu, jeśli wymaga tego uprawa, można osłonić rośliny przed nalotem muszki;
• zbierać owoce często, najlepiej co 1–2 dni w okresie wysokiego ryzyka, i nie pozostawiać dojrzałych owoców na roślinach;
• usuwać owoce opadłe, uszkodzone i przejrzałe; odpady umieszczać w szczelnych workach lub utylizować w sposób uniemożliwiający wylot owadów;
• nie wrzucać podejrzanych owoców do otwartego kompostu;
• ustawiać pułapki monitoringowe z odpowiednią przynętą, traktując ich odłowy jako sygnał obecności, a nie samodzielną metodę ochrony całej plantacji;
• utrzymywać przewiewne, niezbyt zagęszczone korony i rzędy, ograniczając wilgotne, zacienione kryjówki.

Biologiczne metody ochrony i organizmy pożyteczne powinny być dobierane zgodnie z lokalnymi zaleceniami oraz z uwzględnieniem ich rzeczywistej skuteczności w konkretnej uprawie.

Monitoring należy rozpocząć, gdy owoce zaczynają się wybarwiać, i prowadzić go do końca zbiorów. Pułapki z przynętą ustawia się przy obrzeżach i wewnątrz kwater, a owoce regularnie kontroluje pod kątem nakłuć, mięknięcia oraz obecności larw.

• zbierać często i terminowo, nie dopuszczając do przejrzewania;
• codziennie usuwać owoce opadłe, zgnite, uszkodzone i pozostałości po sortowaniu;
• nie pozostawiać odpadów w otwartych pryzmach kompostowych;
• poprawiać przewiewność plantacji, o ile jest to zgodne z wymaganiami uprawy;
• stosować siatkę o oczkach wystarczająco drobnych do wykluczenia muszki, założoną przed dojrzewaniem i szczelnie zamocowaną;
• obserwować dzikie owoce w sąsiedztwie, zwłaszcza jeżyny, bez czarny i wiciokrzew, bez nieuzasadnionego niszczenia siedlisk organizmów pożytecznych.

• Samica może uszkodzić owoc, który nie jest jeszcze przejrzały ani pęknięty.
• Plamka na skrzydle jest cechą samca; jej brak u samicy nie wyklucza tego gatunku.
• Owoce dzikich roślin, między innymi jeżyn, bzu czarnego i wiciokrzewu, mogą podtrzymywać populację poza uprawą.
• Wrażliwość winorośli zależy między innymi od odmiany, jędrności skórki i terminu dojrzewania.
• Najskuteczniejsza ochrona opiera się na połączeniu monitoringu, szybkiego zbioru, higieny plantacji i fizycznego wykluczania owadów.